Điều gì sẽ xảy ra nếu Indonesia đánh mất vị thế thị trường mới nổi?

Indonesia, nền kinh tế lớn nhất Đông Nam Á, đang đứng trước một phép thử lớn khi đối mặt nguy cơ bị MSCI hạ từ nhóm thị trường mới nổi xuống thị trường cận biên.

Hồi tháng 1, MSCI đã phát đi cảnh báo có thể hạ bậc thị trường chứng khoán Indonesia từ nhóm "thị trường mới nổi" (Emerging Market - EM) xuống "thị trường cận biên" (Frontier Market - FM). 

Việc một quốc gia nằm trong rổ EM hay FM không chỉ mang tính danh nghĩa, mà tác động trực tiếp đến khả năng hút vốn, chi phí huy động vốn của doanh nghiệp lẫn chính phủ, và cả vị thế của thị trường đó trong mắt nhà đầu tư quốc tế.

Cảnh báo của MSCI đã phơi bày những lo ngại từ lâu về tình trạng sở hữu cổ phiếu quá cô đặc và tính minh bạch của thị trường Indonesia, châm ngòi cho một trong những đợt bán tháo mạnh nhất trên thị trường chứng khoán nước này.

Sau đó, chính phủ Indonesia đã tung ra một loạt biện pháp nhằm xoa dịu quan ngại từ MSCI.

Ghi nhận động thái này, MSCI đã lùi thời điểm rà soát Indonesia từ cuối tháng 6 sang tháng 11. Tuy nhiên, niềm tin của giới đầu tư đã bị bào mòn đáng kể, và câu hỏi lớn là: liệu các cải cách đó có đủ để cứu Indonesia khỏi một cú hạ hạng đau đớn hay không?

“Thị trường mới nổi” là gì?

“Thị trường mới nổi” là nhãn phân loại do các nhà cung cấp chỉ số toàn cầu như MSCI hay FTSE Russell sử dụng để xếp hạng các quốc gia dựa trên quy mô, mức độ phát triển và khả năng tiếp cận của thị trường tài chính. 

Vị thế này nằm giữa hai nhóm: thị trường cận biên và thị trường phát triển. Nó cho thấy một quốc gia đủ trưởng thành để thu hút dòng vốn toàn cầu, nhưng vẫn đi kèm rủi ro cao hơn so với các nền kinh tế phát triển.

Trong hệ thống phân loại của MSCI, nhiều nền kinh tế châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc, Đài Loan, Thái Lan và Malaysia hiện đều thuộc nhóm thị trường mới nổi.

Indonesia đã giữ vị thế này từ năm 1989, khi MSCI lần đầu ra mắt chỉ số Thị trường mới nổi. Trong nhiều thập kỷ, nhãn “emerging market” đã giúp Indonesia giữ chỗ trong danh mục đầu tư toàn cầu, kể cả qua các cú sốc như khủng hoảng tài chính châu Á hay đại dịch Covid-19.

Chứng khoán Indonesia lao dốc kể từ thời điểm MSCI cảnh báo hạ hạng (Đồ hoạ: Bloomberg)

Nếu bị hạ hạng, Indonesia mất gì?

Nếu MSCI thực sự hạ hạng Indonesia, tác động đầu tiên sẽ đến từ dòng vốn ngoại. Bởi nhiều quỹ đầu tư toàn cầu phân bổ tài sản dựa trên các chỉ số chuẩn, việc Indonesia bị loại khỏi nhóm thị trường mới nổi sẽ buộc một phần nhà đầu tư phải giảm tỷ trọng, thậm chí bán toàn bộ cổ phiếu nước này.

Các nhà phân tích tại Goldman Sachs ước tính, trong kịch bản xấu nhất, 13 tỷ USD vốn bị rút  từ các quỹ đầu tư thụ động sẽ rút khỏi Indonesia

Áp lực đó không chỉ dừng ở thị trường cổ phiếu. Một làn sóng rút vốn lớn còn có thể kéo đồng rupiah suy yếu, khiến Indonesia phải phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn tiết kiệm trong nước hoặc hỗ trợ từ khu vực công.

Đồng thời, chi phí đi vay của doanh nghiệp và chính phủ cũng có nguy cơ tăng lên, từ đó ảnh hưởng tới tăng trưởng tín dụng, đầu tư hạ tầng và hoạt động mở rộng sản xuất kinh doanh.

Những nhóm cổ phiếu dễ chịu tác động nhất sẽ là các mã vốn hóa lớn, thanh khoản cao và có tỷ lệ sở hữu nước ngoài lớn, đặc biệt là nhóm ngân hàng.

Xa hơn, nếu chi phí vốn tăng và đồng nội tệ suy yếu, áp lực có thể lan sang các lĩnh vực nhạy cảm với lãi suất như bất động sản, xây dựng và hạ tầng.

Nên nhớ, MSCI từng hạ bậc một số thị trường từ “mới nổi” xuống “cận biên”, như: Pakistan vào năm 2021, hay Morocco năm 2013.

Vì sao MSCI cảnh báo Indonesia?

MSCI cho biết họ phải xem xét lại phân loại thị trường của Indonesia do lo ngại về quy định báo cáo cổ đông, vốn có thể làm mờ đi cấu trúc sở hữu thực sự tại các công ty niêm yết.

Theo MSCI, các quy định này có thể: làm suy giảm tính minh bạch của thị trường; gia tăng nguy cơ giao dịch bất thường hoặc không phù hợp; cản trở quá trình hình thành giá cổ phiếu một cách lành mạnh.

Sau đó, MSCI thậm chí đã tạm dừng một số thay đổi chỉ số liên quan đến Indonesia và để ngỏ khả năng hạ hạng nếu cơ quan quản lý không xử lý triệt để vấn đề.

Một trong những điểm yếu lớn nhất của thị trường Indonesia là tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free float) thấp - tức tỷ lệ cổ phiếu thực sự lưu hành trên thị trường và sẵn sàng cho nhà đầu tư mua bán.

Nhiều doanh nghiệp niêm yết tại Indonesia hiện vẫn bị kiểm soát chặt bởi nhà sáng lập, gia đình hoặc các tập đoàn lớn, khiến lượng cổ phiếu trôi nổi ngoài thị trường chỉ còn một phần nhỏ.

 Đánh giá khả năng tiếp cận thị trường chứng khoán Indonesia (Nguồn: MSCI)

Để đối phó với áp lực, giới chức Indonesia đã tung ra hàng loạt biện pháp cải tổ.

1. Nâng mạnh yêu cầu free-float

Tháng 4, Sở Giao dịch Chứng khoán Indonesia nâng yêu cầu tối thiểu về free-float đối với doanh nghiệp niêm yết lên 15%, gấp đôi mức cũ 7,5%. Một số công ty được cho thời hạn tối đa 3 năm để đáp ứng quy định.

2. Minh bạch hơn về cơ cấu cổ đông

Cơ quan quản lý bắt đầu công bố chi tiết hơn báo cáo cổ đông hàng tháng, đặc biệt với các cổ đông nắm trên 1% cổ phần tại doanh nghiệp. Những công ty có cơ cấu sở hữu quá tập trung cũng sẽ bị “đánh dấu”.

3. Mở rộng nguồn cầu nội địa

Indonesia cho biết sẽ đẩy nhanh kế hoạch đa dạng hóa cơ cấu sở hữu của sở giao dịch chứng khoán, đồng thời nâng hạn mức đầu tư cổ phiếu cho các công ty bảo hiểm và quỹ hưu trí.

Bên cạnh đó, Danantara - quỹ đầu tư quốc gia của Indonesia - cũng tuyên bố sẽ tiếp tục mua vào cổ phiếu nội địa để hỗ trợ thị trường.

Tuy nhiên, trong báo cáo thường niên về khả năng tiếp cận thị trường công bố ngày 18/6, MSCI vẫn nhấn mạnh rằng “các lo ngại về khả năng đầu tư vẫn tồn tại”, do thiếu minh bạch trong cấu trúc sở hữu và hiện tượng giao dịch phối hợp làm méo mó quá trình hình thành giá.

Ít ngày sau, khi thông báo lùi quyết định cuối cùng sang tháng 11, MSCI thừa nhận các cải cách của Indonesia là “đi đúng hướng”, nhưng nhấn mạnh điều quan trọng nhất vẫn là việc thực thi nhất quán và hiệu quả bền vững.

Hiện phần lớn nhà đầu tư vẫn nghiêng về khả năng MSCI giữ nguyên vị thế thị trường mới nổi cho Indonesia. Nhưng nếu kịch bản xấu xảy ra, cú hạ hạng này sẽ đến đúng vào thời điểm nền kinh tế Indonesia vốn đã đối mặt hàng loạt sức ép.

Chính phủ nước này đang theo đuổi hàng loạt kế hoạch chi tiêu lớn, từ chương trình bữa trưa miễn phí trị giá 15 tỷ USD, xây dựng 80.000 hợp tác xã làng xã, cho tới kế hoạch phát triển khoảng 3 triệu căn nhà cho người thu nhập thấp.

Các chương trình này làm dấy lên câu hỏi về độ bền vững của tài khóa Indonesia trong những năm tới, đặc biệt khi nền kinh tế vẫn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu dầu và đang chịu tác động từ đà tăng của giá năng lượng toàn cầu.

Dù vậy, Indonesia chưa hoàn toàn cạn dư địa. Năm ngoái, thâm hụt ngân sách của nước này ở mức 2,9% GDP, sát trần 3%. Tuy nhiên, đến cuối tháng 5 năm nay, mức thâm hụt mới ở khoảng 0,7% GDP, cho thấy chính phủ vẫn còn một khoảng đệm nhất định để ứng phó nếu điều kiện kinh tế xấu đi.

Từ nay đến thời điểm MSCI đưa ra quyết định cuối cùng vào tháng 11, mọi bước đi của Indonesia trong việc siết minh bạch, cải thiện free-float và xử lý các nghi ngại về chất lượng giao dịch sẽ bị soi rất kỹ.

Nếu thất bại, cái giá mà Jakarta phải trả có thể không chỉ là một nhãn phân loại bị thay đổi, mà là hàng tỷ USD vốn ngoại, áp lực tỷ giá, và bước lùi đáng kể trong hành trình khẳng định vị thế của nền kinh tế lớn nhất Đông Nam Á./.