5 tuyến metro Hà Nội: Vinspeed làm tổng thầu EPC, vậy chủ đầu tư là ai?

Việc liên danh Vinhomes - VinSpeed được chọn làm tổng thầu EPC cho 5 tuyến metro mới của Hà Nội khiến nhiều người lầm tưởng họ đồng thời là chủ đầu tư.

Thực tế không phải vậy.

Trong một dự án hạ tầng, tổng thầu EPC và chủ đầu tư là hai vai trò hoàn toàn khác nhau.

Với 5 tuyến metro mới của Hà Nội, chủ đầu tư là Ban Quản lý Đường sắt đô thị Hà Nội (MRB), đơn vị trực thuộc UBND TP. Hà Nội. Trong khi đó, liên danh Vinhomes - VinSpeed giữ vai trò tổng thầu EPC, tức là bên thực hiện các công việc thiết kế, mua sắm thiết bị và thi công theo hợp đồng.

MRB là ai?

Trong bức tranh phát triển đường sắt đô thị của Thủ đô, MRB là cái tên gắn liền với hầu hết các dự án metro trong hơn hai thập niên qua.

Đơn vị này được thành lập ngày 31/10/2001 theo Quyết định số 97/2001/QĐ-UB của UBND TP. Hà Nội, với tên gọi ban đầu là Ban Quản lý, Phát triển Vận tải Công cộng và Xe điện Hà Nội.

Sau nhiều lần kiện toàn tổ chức, đơn vị chính thức mang tên Ban Quản lý Đường sắt đô thị Hà Nội, trực thuộc UBND thành phố và hoạt động theo mô hình đơn vị sự nghiệp công lập.

Theo Quyết định số 1279/QĐ-UBND năm 2022, MRB có chức năng tham mưu cho UBND TP. Hà Nội trong công tác lập và quản lý quy hoạch các tuyến đường sắt đô thị trên cơ sở quy hoạch giao thông được Thủ tướng phê duyệt.

Hiện nay, MRB do ông Nguyễn Cao Minh làm Trưởng ban. Sinh năm 1975, ông Minh có nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực quản lý các dự án đường sắt trước khi được bổ nhiệm vào năm 2016.

Trong thời gian qua, Ban Quản lý Đường sắt đô thị Hà Nội đã tham gia triển khai hàng loạt dự án metro trọng điểm của Thủ đô. Điển hình là, tuyến 2A Cát Linh - Hà Đông được đưa vào khai thác thương mại từ tháng 11/2021. Tuyến số 3 Nhổn - ga Hà Nội đã vận hành đoạn trên cao từ tháng 8/2024 và đang tiếp tục triển khai đoạn ngầm với mục tiêu hoàn thành vào năm 2027.

Bên cạnh đó, đơn vị này cũng đang thúc đẩy tiến độ tuyến số 5 Văn Cao - Hòa Lạc và nay tiếp tục được giao vai trò chủ đầu tư đối với 5 tuyến metro mới theo mô hình TOD.

Tổng thầu EPC và chủ đầu tư khác nhau thế nào?

Theo UBND TP Hà Nội, việc lựa chọn liên danh Vinhomes - VinSpeed làm tổng thầu EPC xuất phát từ năng lực triển khai các dự án quy mô lớn cùng khả năng kết nối với các đối tác hàng đầu thế giới trong lĩnh vực hạ tầng giao thông.

EPC là viết tắt của Engineering - Procurement - Construction (Thiết kế - Mua sắm - Thi công). Theo Nghị định 37/2015/NĐ-CP về hợp đồng xây dựng, đây là loại hợp đồng mà nhà thầu thực hiện các công việc từ thiết kế kỹ thuật, cung cấp vật tư thiết bị đến thi công xây dựng công trình.

Trong khi đó, Khoản 9, Điều 3 Luật Xây dựng 2014 quy định, chủ đầu tư là cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân sở hữu, quản lý hoặc sử dụng nguồn vốn để thực hiện hoạt động đầu tư xây dựng. Đây là bên quyết định mục tiêu, quy mô, nguồn vốn và chịu trách nhiệm pháp lý tổng thể đối với dự án.

Đối với các dự án hạ tầng quy mô lớn, EPC được đánh giá là mô hình giúp rút ngắn thời gian triển khai nhờ sự thống nhất từ khâu thiết kế đến thi công.

Tổng thầu được trao quyền chủ động lựa chọn công nghệ, thiết bị và tổ chức thực hiện, trong khi chủ đầu tư tập trung vào giám sát chiến lược thông qua các đơn vị tư vấn và các mốc nghiệm thu.

Nếu metro chậm tiến độ, ai chịu trách nhiệm?

Một điểm dễ gây nhầm lẫn là tổng thầu EPC không phải là bên bỏ vốn đầu tư cho dự án.

Nguồn vốn thuộc trách nhiệm của chủ đầu tư, bao gồm việc bố trí, quản lý và thanh toán theo tiến độ thực hiện. Tổng thầu EPC chủ yếu huy động vốn lưu động để triển khai thiết kế, mua sắm thiết bị và thi công trước khi được thanh toán theo các mốc hợp đồng.

Chính vì vậy, tiến độ dự án phụ thuộc đáng kể vào khả năng phối hợp giữa hai bên.

Nếu chủ đầu tư chậm giải ngân hoặc thủ tục thanh toán kéo dài, tổng thầu có thể gặp áp lực dòng tiền, làm ảnh hưởng đến tiến độ thi công.

Ngược lại, nếu tổng thầu gặp khó khăn về năng lực tài chính hoặc năng lực thực hiện, chủ đầu tư có thể phải điều chỉnh hợp đồng hoặc tìm kiếm đơn vị thay thế, kéo theo nguy cơ tăng chi phí và chậm tiến độ.

Một trong những ưu điểm lớn nhất của mô hình EPC là nguyên tắc "single point responsibility" - trách nhiệm tập trung vào một đầu mối.

Thay vì quản lý nhiều nhà thầu riêng lẻ, chủ đầu tư chỉ làm việc với một tổng thầu duy nhất. Nếu công trình chậm tiến độ, không đạt yêu cầu kỹ thuật hoặc phát sinh lỗi trong phạm vi hợp đồng, tổng thầu EPC sẽ là bên chịu trách nhiệm đầu tiên.

Tuy nhiên, điều đó không làm giảm vai trò của chủ đầu tư.

MRB vẫn là đơn vị chịu trách nhiệm tổng thể trước cơ quan quản lý nhà nước về tính hợp pháp của dự án, công tác giải phóng mặt bằng, quy hoạch, môi trường, bố trí vốn và các điều kiện cần thiết để dự án được triển khai.

Vì sao nhiều quốc gia chọn mô hình EPC cho metro?

Tại Trung Quốc - quốc gia sở hữu mạng lưới metro lớn nhất thế giới - các dự án thường được triển khai bởi các tập đoàn như CRCC hay CREC theo hình thức EPC. Chủ đầu tư thường là chính quyền địa phương hoặc doanh nghiệp phát triển metro, còn nhà thầu chịu trách nhiệm thực hiện toàn bộ dự án. Nhờ đó, nhiều tuyến metro tại Bắc Kinh và Thượng Hải được hoàn thành chỉ trong khoảng 4 - 6 năm.

Tại Singapore, cơ quan quản lý MRT giữ vai trò chủ đầu tư và kiểm soát chiến lược, trong khi các gói EPC được giao cho các liên danh quốc tế đến từ Nhật Bản, Hàn Quốc hoặc châu Âu. Mô hình này nổi bật bởi tính minh bạch trong đấu thầu và cơ chế giám sát độc lập.

Trong khi đó, Nhật Bản chú trọng chất lượng và độ an toàn của công trình. Các chủ đầu tư thường tham gia sâu vào quá trình thiết kế, kiểm định và giám sát kỹ thuật, tạo nên hệ thống metro có độ tin cậy hàng đầu thế giới.

Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, thành công của một dự án metro không nằm hoàn toàn ở chủ đầu tư hay tổng thầu EPC, mà ở sự phân định rõ trách nhiệm và cơ chế phối hợp hiệu quả giữa hai bên.

Đối với 5 tuyến metro mới của Hà Nội, MRB sẽ chịu trách nhiệm về chiến lược, nguồn vốn và quản trị dự án, trong khi liên danh Vinhomes - VinSpeed đảm nhận vai trò triển khai kỹ thuật và thi công.

Sự phối hợp này được kỳ vọng sẽ đẩy nhanh tiến độ triển khai các tuyến metro trọng điểm, vốn giữ vai trò xương sống trong quy hoạch giao thông công cộng của Thủ đô.

Theo quy hoạch, 5 tuyến metro mới thuộc mạng lưới 18 tuyến đường sắt đô thị của Hà Nội với tổng chiều dài khoảng 979 km. Khi hoàn thành, các tuyến sẽ kết nối với metro số 3 và metro số 5 đang triển khai, từng bước hình thành hệ thống giao thông công cộng liên thông trên toàn thành phố.

Xa hơn, đây được xem là nền tảng hạ tầng quan trọng để Hà Nội phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), mở rộng không gian tăng trưởng theo các trục Bắc - Nam, Đông - Tây, đồng thời tăng cường kết nối sân bay Nội Bài, ga Hà Nội với các cực phát triển mới như Hòa Lạc, Thư Lâm, Cổ Loa, Gia Lâm và các địa phương./.