Trung Quốc “lách cửa” mua thiết bị chip Mỹ qua Singapore, Malaysia

Nhập khẩu thiết bị sản xuất chip của Trung Quốc từ Malaysia và Singapore tăng mạnh trong năm 2025, vượt qua nguồn nhập trực tiếp từ Mỹ – vốn giảm xuống mức thấp nhất trong 8 năm, theo Nikkei Asia. 

Dù Hà Lan và Nhật Bản vẫn là hai nguồn cung nước ngoài chủ lực về máy móc sản xuất bán dẫn tính theo nơi xuất khẩu, nhập khẩu từ hai quốc gia Đông Nam Á đã đạt mức kỷ lục: Singapore đạt 5,7 tỷ USD (tăng hơn 17% so với cùng kỳ), còn Malaysia đạt 3,4 tỷ USD (hơn gấp đôi năm 2024).

Ngược lại, nhập khẩu trực tiếp từ Mỹ giảm hơn 34%, xuống còn khoảng 2 tỷ USD – mức thấp nhất kể từ năm 2017, theo dữ liệu hải quan Trung Quốc.

Nguồn nhập khẩu thiết bị chip của Trung Quốc (Nguồn: Nikkei Asia)

Đà sụt giảm diễn ra sau khi chính quyền Trump tăng thuế và áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu mới nhằm làm chậm bước tiến của Trung Quốc trong công nghệ sản xuất chip phục vụ quốc phòng, không gian và trí tuệ nhân tạo.

Dù nhập khẩu trực tiếp giảm, thị trường Trung Quốc vẫn là nguồn doanh thu then chốt đối với các nhà sản xuất thiết bị chip hàng đầu của Mỹ trong năm qua. Applied Materials, Lam Research và KLA đều ghi nhận hơn 30% tổng doanh thu đến từ Trung Quốc trong năm tài khóa 2025.

Ba nhà sản xuất thiết bị chip hàng đầu của Mỹ đã thu về gần 19 tỷ USD doanh thu từ Trung Quốc trong năm tài khóa 2025 – cao hơn đáng kể so với số liệu hải quan dựa trên nơi xuất khẩu, qua đó cho thấy hiệu quả của chiến lược đa dạng hóa sản xuất.

Đối với ASML của Hà Lan, Trung Quốc chiếm 29,1% doanh thu năm 2025, trong khi con số này với Tokyo Electron của Nhật Bản vượt 40% trong năm tài khóa 2025.

Trong giai đoạn 2020–2025, tổng nhập khẩu thiết bị chip của Trung Quốc từ Nhật Bản vượt 42 tỷ USD, tiếp theo là Hà Lan với 35 tỷ USD. Nhật Bản là nơi đặt trụ sở của nhiều nhà sản xuất thiết bị lớn như Tokyo Electron, Screen Semiconductor Solutions và Ebara, trong khi Hà Lan sở hữu ASML – nhà sản xuất thiết bị chip lớn nhất thế giới – cùng các nhà cung cấp quan trọng như ASM và Besi.

Doanh thu từ Trung Quốc của các hãng thiết bị chip 2024–2025 (Nguồn: Nikkei Asia)

Ở chiều ngược lại, các nhà sản xuất thiết bị chip nội địa Trung Quốc đang trải qua giai đoạn tăng trưởng bùng nổ, nhờ chính sách thúc đẩy phát triển công nghệ trong nước nhằm giảm phụ thuộc vào nước ngoài. Các doanh nghiệp như Naura, AMEC, ACM Research và Piotech đều ghi nhận doanh thu và lợi nhuận kỷ lục trong năm 2025.

Doanh thu của Naura – được xem là “bản Trung” của Applied Materials – tăng từ 6,05 tỷ nhân dân tệ (887 triệu USD) năm 2020 lên 27,14 tỷ nhân dân tệ chỉ trong ba quý đầu năm 2025. Doanh thu của AMEC tăng hơn 400% trong cùng giai đoạn, trong khi Piotech ghi nhận mức tăng gấp 13 lần từ 2020 đến 2025.

Trong bối cảnh các nhà cung cấp Trung Quốc ngày càng cạnh tranh, các nhà hoạch định chính sách Mỹ đang tìm cách siết chặt hơn các “lỗ hổng” trong kiểm soát xuất khẩu.

Tháng 4, các nghị sĩ lưỡng đảng đã đề xuất dự luật MATCH Act, kêu gọi các đồng minh phối hợp chặt chẽ hơn trong việc đồng bộ và thắt chặt hạn chế xuất khẩu đối với các phân khúc then chốt của ngành thiết bị chip. Các biện pháp này sẽ nhắm vào những “điểm nghẽn” công nghệ quan trọng cũng như các lô hàng đến các nhà sản xuất chip Trung Quốc như CXMT, YMTC, SMIC và Hua Hong.

Ông Kevin Kurland, cựu quan chức Bộ Thương mại Mỹ, cho biết các công ty Trung Quốc trong “Danh sách thực thể” không thể tiếp cận linh kiện Mỹ, nhưng vẫn có thể thay thế bằng nguồn từ châu Âu và Nhật Bản.

“Nếu các biện pháp kiểm soát không được phối hợp đa phương, chúng có thể làm suy yếu khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp Mỹ trong khi vẫn cho phép doanh nghiệp Trung Quốc tiếp tục hoạt động – một kịch bản ‘cùng thua’,” ông nói.

Doanh thu và lợi nhuận của các hãng thiết bị bán dẫn Trung Quốc 2017–2025 (Nguồn: Nikkei Asa)

Ông Alex Rubin, cựu chuyên gia phân tích Trung Quốc của CIA, cho rằng kiểm soát xuất khẩu linh kiện là hợp lý. Ông so sánh với ngành hàng không: Trung Quốc lắp ráp máy bay C919 nhưng vẫn phụ thuộc vào linh kiện từ Mỹ và châu Âu, trong khi cạnh tranh trực tiếp với Boeing và Airbus.

Dù vẫn phụ thuộc lớn vào thiết bị nước ngoài, mục tiêu cuối cùng của Trung Quốc là tự chủ hoàn toàn. Một lãnh đạo trong ngành cho biết, dù chất lượng và độ tin cậy chưa ngang bằng, “hầu như mọi thiết bị, vật liệu hay linh kiện sản xuất chip đều đã có phiên bản nội địa”.

Nikkei Asia dẫn nguồn tin cho biết, Trung Quốc đang theo đuổi chiến lược “hai hướng”: vừa phát triển thiết bị nội địa, vừa tiếp tục mua thiết bị nước ngoài khi có thể. Các công cụ nhập khẩu vẫn được ưa chuộng nhờ hiệu suất cao hơn, thậm chí các linh kiện tiêu hao còn được tái sử dụng để sửa chữa máy móc khác.

Sự mở rộng mạnh mẽ của các nhà sản xuất chip Trung Quốc cũng tạo cơ hội cho các nhà cung cấp nội địa tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Các doanh nghiệp như SMIC, Hua Hong và các nhà sản xuất liên quan đến Huawei đang đẩy mạnh mở rộng sản xuất chip tiên tiến, hướng tới công nghệ 7nm, thậm chí 5nm, nhằm hỗ trợ sự phát triển của ngành chip AI trong nước.

Trong khi đó, các nhà sản xuất bộ nhớ như CXMT và YMTC cũng triển khai các kế hoạch mở rộng lớn nhất từ trước đến nay để đáp ứng tình trạng thiếu hụt toàn cầu do làn sóng AI.

Dù Hà Lan và Nhật Bản đã ban hành các quy định phù hợp với kiểm soát xuất khẩu của Mỹ, Washington cho rằng các biện pháp này vẫn chưa đủ chặt. 

Nếu được thông qua, dự luật MATCH Act có thể tiếp tục hạn chế khả năng cung cấp công nghệ quan trọng cho Trung Quốc, bao gồm cả các thế hệ máy móc cũ nhưng vẫn mang tính chiến lược.

Tuy nhiên, dự luật vẫn đang trong quá trình lập pháp và chưa rõ các đồng minh như Hà Lan hay Nhật Bản sẽ phản ứng ra sao trước áp lực từ Mỹ – đặc biệt khi chỉ một số ít công ty như ASML (Hà Lan) hay Canon và Nikon (Nhật Bản) có khả năng sản xuất máy quang khắc thương mại, lĩnh vực mà Trung Quốc vẫn đang gặp nhiều thách thức./.

Nguồn tham khảo: Nikkei Asia