Lỗ 20% vẫn giữ, lãi 5% đã bán: Khi giá vốn trở thành 'cái bẫy' của nhà đầu tư

Một cổ phiếu giảm giá có thể khiến nhà đầu tư muốn mua thêm để hạ giá vốn; một khoản lãi nhỏ lại dễ thúc đẩy quyết định bán sớm. Theo các chuyên gia, phía sau những lựa chọn tưởng như đối lập là cùng một bài toán: quản trị tỷ trọng, kiểm soát rủi ro và giữ danh mục đi đúng mục tiêu tài chính.

Vì sao nhà đầu tư thường vội vàng bán cổ phiếu khi mới lãi 5-7%, nhưng lại kiên nhẫn nắm giữ những mã đã lỗ 15-20%, dù chưa biết bao giờ giá mới phục hồi?

Đây là thắc mắc được một nhà đầu tư đặt ra tại tọa đàm trực tuyến “Chọn cá mập hay chọn cả đại dương? – Giải mã cuộc đua hiệu suất giữa cổ phiếu riêng lẻ và rổ tích sản”, do CTCP Chứng khoán VPS tổ chức ngày 14/10.

Đằng sau nghịch lý tưởng chừng quen thuộc ấy là một vấn đề sâu xa hơn trong đầu tư: khi giá vốn và tâm lý được mất chi phối quyết định, nhà đầu tư có thể đánh mất khả năng đánh giá khách quan về triển vọng doanh nghiệp, cũng như những rủi ro đang tích tụ trong chính danh mục của mình.

Bà Bùi Trúc Quỳnh – Trưởng phòng Tư vấn Tài chính VPS. Ảnh chụp màn hình

Giá vốn không phải lý do để giữ cổ phiếu

“Nếu cho anh mua lại mã đang lỗ này một lần nữa, anh có mua không?”, bà Bùi Trúc Quỳnh, Trưởng phòng Tư vấn Tài chính VPS, đặt câu hỏi. Theo bà, nhà đầu tư cần tạm gác khoản lãi, lỗ hiện tại để xem lại lý do lựa chọn doanh nghiệp, chất lượng nền tảng cơ bản và tiềm năng tăng trưởng trong tương lai.

Câu hỏi ấy chuyển trọng tâm từ mong muốn “về bờ” sang giá trị của khoản đầu tư ở thời điểm hiện tại. Nếu không còn đủ cơ sở để mua cổ phiếu với thông tin đang có, việc tiếp tục nắm giữ chỉ vì không muốn hiện thực hóa thua lỗ cũng cần được cân nhắc lại.

Điều này đặc biệt quan trọng với quyết định bình quân giá. Trả lời một nhà đầu tư muốn mua thêm cổ phiếu đã giảm sâu, bà Quỳnh phân tích hai khả năng: giá vốn thấp hơn có thể cải thiện cơ hội phục hồi, nhưng mua sai cũng đồng nghĩa với việc gia tăng khoản lỗ, gần như “bắt dao rơi”.

Theo bà, trước hết cần phân biệt cổ phiếu giảm theo thị trường chung với cổ phiếu giảm do vấn đề nội tại hoặc rủi ro liên quan đến ban lãnh đạo doanh nghiệp. Kế đó là kiểm tra tỷ trọng nắm giữ sau giao dịch. Nếu việc mua thêm khiến một mã chiếm 30–50% danh mục, nhà đầu tư đã đặt quá nhiều vốn vào một nhận định. Nguồn tiền cũng là yếu tố không thể bỏ qua, nhất là khi sử dụng vay ký quỹ.

Như vậy, một doanh nghiệp có triển vọng chưa đủ để biện minh cho mọi quyết định tăng tỷ trọng. Giá mua có thể thấp hơn, nhưng rủi ro của cả danh mục lại cao hơn.

Từ dự đoán giá đến quản trị danh mục

Tiến sĩ Lê Đức Khánh, Giám đốc Phân tích VPS, cho rằng nhà đầu tư không nên chỉ theo đuổi những nhóm ngành quen thuộc. Cổ phiếu dẫn dắt có thể thay đổi theo từng giai đoạn; việc lựa chọn cần xét cả định giá so với ngành và tăng trưởng lợi nhuận gần nhất. Trong một thị trường phân hóa, đúng xu hướng chung chưa chắc đã chọn đúng doanh nghiệp.

Sự khác biệt giữa giao dịch theo cảm xúc và quản lý tài sản chuyên nghiệp còn nằm ở cách ra quyết định. Theo ông Khánh, các quỹ thường xác lập trước trường phái đầu tư, tỷ trọng và thời gian nắm giữ, đồng thời phân tích kỹ hoạt động doanh nghiệp. Họ không xây dựng chiến lược chỉ từ biến động giá của một phiên.

Tiến sĩ Lê Đức Khánh (trái), bà Bùi Trúc Quỳnh (giữa) và bà Lê Thị Lệ Hằng (phải). Ảnh chụp màn hình

Bà Quỳnh cũng cho rằng trước khi tự giao dịch, mỗi người cần tự đánh giá mình có đủ thời gian, thông tin, kinh nghiệm và khả năng duy trì kỷ luật hay không. Nếu câu trả lời chưa rõ ràng, việc dành phần vốn dài hạn cho một danh mục đầu tư theo rổ có thể giảm sự phụ thuộc vào khả năng chọn từng mã.

Ở góc nhìn quản lý tài sản, bà Lê Thị Lệ Hằng, Tổng Giám đốc Saigon Capital, đề xuất bắt đầu bằng câu hỏi: “Khoản đầu tư này sẽ giúp mình tiến gần đến mục tiêu tài chính nào?”.

Thay vì đặt đích đến ở tỷ suất sinh lời 30%, người đầu tư cần xác định mình tiết kiệm để mua nhà, lo học phí cho con hay đạt một mục tiêu khác; từ đó tính thời hạn, vốn khởi đầu và khoản đóng góp hàng tháng.

Để dung hòa tích sản với giao dịch chủ động, bà Quỳnh gợi ý mô hình cốt lõi – vệ tinh (Core–Satellite), với tỷ trọng tham khảo 70–80% dành cho phần danh mục nền tảng và 20–30% dành cho các cổ phiếu lựa chọn riêng. Bà Hằng nhấn mạnh tỷ lệ này cần thay đổi theo hoàn cảnh, kinh nghiệm và khả năng chịu rủi ro, chứ không phải một công thức bất biến.

Một nguyên tắc đi cùng cách phân bổ đó là tái cân bằng. Với VPS Smart Indexing (VSI), giải pháp VPS phối hợp cùng Saigon Capital phát triển, bà Hằng cho biết việc phân bổ dựa trên rủi ro giảm giá của từng cổ phiếu và xu hướng giá trung hạn khoảng 120 ngày.

Danh mục được rà soát, tái cân bằng định kỳ hàng tháng; những mã không còn đáp ứng tiêu chí sẽ bị loại bỏ và thay thế. Đây là ví dụ về cách đưa các quy tắc vào quản lý danh mục, thay vì để cảm xúc trước bảng điện quyết định.

Tiến sĩ Lê Đức Khánh cũng không đặt việc chọn cổ phiếu riêng lẻ đối lập tuyệt đối với đầu tư theo rổ. “Lựa chọn tối ưu là kết hợp linh hoạt giữa việc nắm giữ một rổ cổ phiếu tầm nhìn dài và dành một phần nhỏ chọn lọc vài mã cổ phiếu riêng lẻ”, ông nhận định.

Sau cùng, danh mục không chỉ cần khả năng tạo lợi nhuận khi nhận định đúng, mà còn phải đủ sức chịu đựng khi dự đoán sai. Điều cần hướng tới không phải liên tục hạ giá vốn hoặc săn tìm một cổ phiếu thắng lớn, mà là duy trì một chiến lược tích sản theo mục tiêu, trong đó mỗi quyết định mua, giữ hay bán đều có lý do rõ ràng.