"Biến số" Iran trong ván bài Trung - Mỹ

Chiến sự tại Iran đang làm xáo trộn thế cờ của Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình trên bàn đàm phán thương mại vào tháng 4 tới.

Ngoài biến động giá dầu và khí đốt, câu hỏi lớn với thị trường toàn cầu lúc này là: Liệu Mỹ có giành thêm lợi thế trước Trung Quốc hay không? 

Trước khi xung đột bùng phát, Trung Quốc được cho là đang chiếm ưu thế hơn Mỹ. Bắc Kinh kiểm soát phần lớn chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược và đất hiếm – các nguyên liệu thiết yếu cho ngành công nghệ và năng lượng xanh.

Một lợi thế khác, dù ít được chú ý hơn, là nỗ lực từng bước làm suy yếu hệ thống Petrodollar – cơ chế giao dịch dầu mỏ toàn cầu bằng đồng USD.

Trung Quốc không trực tiếp thách thức việc định giá dầu bằng USD, nhưng đang âm thầm mua dầu giá rẻ từ Iran, Nga và Venezuela ngoài các kênh giao dịch truyền thống. Các giao dịch này được thanh toán bằng đồng nhân dân tệ thông qua hệ thống thanh toán xuyên biên giới riêng của Trung Quốc.

Cách làm này vừa giảm phụ thuộc vào USD, vừa hạ chi phí năng lượng – qua đó âm thầm củng cố sức mạnh kinh tế của Bắc Kinh.

Việc Washington bắt giữ Tổng thống Nicolas Maduro của Venezuela hồi tháng 1 và chiến dịch quân sự nhằm vào Iran hiện nay được xem là đòn đánh trực tiếp vào mạng lưới năng lượng ngoài hệ thống USD mà Trung Quốc đang xây dựng.

Ba quốc gia – Iran, Nga và Venezuela – chính là nguồn cung dầu giá rẻ chủ chốt cho Trung Quốc. Bắc Kinh duy trì dòng chảy này thông qua đội tàu vận tải “bóng tối”, các thỏa thuận bằng nhân dân tệ và mạng lưới né lệnh trừng phạt.

Nếu Iran và Venezuela bị loại khỏi hệ sinh thái đó, toàn bộ cấu trúc cung ứng dầu giá rẻ cho Trung Quốc sẽ bị suy yếu đáng kể.

Trong kịch bản này, Mỹ và các đồng minh – đặc biệt là Ả Rập Xê-út (trụ cột của hệ thống petrodollar) – có thể kiểm soát khoảng 60% sản lượng dầu và 70% trữ lượng dầu toàn cầu. Điều đó mang lại cho Washington một “quân bài chiến lược”: khả năng gây sức ép lên nguồn năng lượng của Trung Quốc.

Ả Rập Xê-út: Biến số chiến lược

Nhân tố then chốt trong cuộc cạnh tranh Mỹ – Trung lúc này lại là Ả Rập Xê-út. Nhiều năm qua, Riyadh duy trì chính sách cân bằng khéo léo giữa hai cường quốc: vừa mở rộng hợp tác kinh tế với Trung Quốc, vừa duy trì quan hệ an ninh chặt chẽ với Mỹ, đồng thời tiếp tục neo hệ thống petrodollar thông qua xuất khẩu dầu mỏ.

Tuy nhiên, các cuộc tấn công gần đây của Iran nhằm vào cơ sở hạ tầng dầu mỏ của quốc gia này đang khiến thế cân bằng này lung lay. Riyadh hiện cần sự hỗ trợ quân sự của Washington hơn bao giờ hết.

Dù vậy, giới lãnh đạo Ả Rập Xê-út cũng phải cân nhắc kỹ trước khi trở thành công cụ gây sức ép của Mỹ đối với khách hàng dầu lớn nhất của mình – chính là Trung Quốc.

Cách Riyadh lựa chọn đứng về phía nào trong những tháng tới có thể trở thành một trong những quyết định có ảnh hưởng sâu rộng nhất đối với tương lai quan hệ Mỹ – Trung.

Không dễ đạt được lợi thế mới

Tuy nhiên, lợi thế mới của Mỹ chỉ thực sự hình thành nếu chiến dịch quân sự dẫn tới một chính quyền Iran ít đối đầu với Mỹ hơn. Điều này không hề dễ dàng.

Cộng hòa Hồi giáo Iran được xây dựng trên nền tảng tư tưởng kháng cự mạnh mẽ, coi việc chống lại áp lực bên ngoài – thậm chí tới mức tự hủy diệt – còn hơn là đầu hàng. Trong khi đó, lực lượng đối lập trong nước lại khá phân tán.

Một cuộc xung đột phức tạp, kéo dài, làm suy yếu nhưng không thay thế được bộ máy chỉ huy của Iran, sẽ khiến Washington phải gánh chịu hậu quả thay vì thu được lợi ích.

Nếu may mắn, chiến dịch tại Iran giúp ông Donald Trump củng cố vị thế trước khi gặp Chủ tịch Tập Cận Bình. 

Mỹ có thể gây thêm sức ép trong các vấn đề như đất hiếm, đầu tư vào quốc gia, đồng thời không cần nhượng bộ thêm trong các vấn đề nhạy cảm như bán vũ khí cho Đài Loan hay hạn chế xuất khẩu công nghệ sang Trung Quốc.

Có thể, Mỹ không phát động chiến dịch quân sự tại Iran với mục tiêu trực tiếp nhằm giành lợi thế trước Trung Quốc. Nhưng, hệ quả của chiến tranh thường vượt xa những mục tiêu ban đầu.

Theo nhiều chuyên gia, thị trường tài chính hiện vẫn chưa phản ánh đầy đủ những rủi ro này. Nếu chiến tranh kéo dài và quan hệ Mỹ – Trung tiếp tục xấu đi, mức bù rủi ro trên thị trường chứng khoán toàn cầu có thể tăng lên đáng kể – kéo theo tâm lý “risk-off” kéo dài trên các thị trường tài chính./. 

Nguồn tham khảo: Barron's