Châu Âu đang mất kiểm soát?
Từ eo biển Hormuz đến hóa đơn của hàng triệu hộ gia đình
Cuộc xung đột bùng phát giữa Mỹ và Iran vào cuối tháng 2/2026 đã làm rung chuyển thị trường năng lượng toàn cầu.
Tâm điểm là eo biển Hormuz, tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày, tương đương 25% thương mại dầu đường biển, cùng gần 20% nguồn cung khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu. Lưu lượng tàu qua khu vực này đã giảm tới 97%.
Một điểm nghẽn địa lý nhanh chóng trở thành cú sốc kinh tế toàn cầu. Giá dầu Brent vượt 100 USD/thùng, có thời điểm tiến sát 128 USD. Giá khí đốt TTF tại châu Âu tăng hơn 140%, trong khi giá diesel trên toàn thế giới tăng gấp đôi.
Ủy ban châu Âu ước tính cuộc khủng hoảng gây thiệt hại trực tiếp khoảng 100 tỷ euro, tương đương 112 tỷ USD. Lạm phát tháng 9/2026 tại Italy lên 4,2%, riêng lạm phát năng lượng tại Đức đạt 14,9%, đẩy chỉ số giá tiêu dùng lên mức cao nhất 3 năm. Trong khi đó, triển vọng tăng trưởng kinh tế châu Âu chỉ còn khoảng 0,8%.
Điểm nguy hiểm nằm ở bản chất của cú sốc này. Đây không đơn thuần là lạm phát do nhu cầu tiêu dùng quá mạnh mà là lạm phát chi phí đẩy, bắt nguồn từ nguồn cung bị gián đoạn và chi phí đầu vào tăng cao.
Ngân hàng trung ương có thể nâng lãi suất để kiềm chế nhu cầu nhưng không thể bằng chính sách tiền tệ mà mở lại eo biển Hormuz hay khôi phục nguồn cung dầu khí.
Châu Âu vì vậy đứng trước một nghịch lý: muốn kiểm soát lạm phát có thể phải chấp nhận tăng trưởng yếu hơn nhưng nếu không kiểm soát được giá cả và sức mua thì năng lực cạnh tranh của nền kinh tế sẽ tiếp tục suy giảm.
Và khủng hoảng không chỉ dừng ở cây xăng
Tác động của giá năng lượng lan truyền qua toàn bộ chuỗi sản xuất. Các ngành hóa chất, thép, nhôm, thủy tinh và phân bón phải đối mặt với chi phí tăng mạnh.
Ngành phân bón là một ví dụ điển hình. Khí tự nhiên vừa là nguồn năng lượng, vừa là nguyên liệu quan trọng để sản xuất amoniac và urê. Khi giá khí đốt tăng, nhiều nhà máy phân bón buộc phải thu hẹp sản xuất. Giá urê đã lên đến 400 USD/tấn, trong khi DAP đạt khoảng 800 USD/tấn.
Người nông dân phải gánh đồng thời giá phân bón và diesel tăng cao. Máy móc vận hành đắt đỏ hơn, chi phí đầu vào tăng nhưng giá bán nông sản không thể tăng tương ứng.
Hình ảnh những đoàn máy kéo tiến vào thị trấn Gela ở miền nam Italy phản ánh tình trạng này.
Khẩu hiệu “Chúng tôi canh tác trên đất đai nhưng thu hoạch lại nợ nần” không chỉ thể hiện sự phản kháng của người nông dân mà còn cho thấy một mắt xích quan trọng của chuỗi cung ứng lương thực đang chịu sức ép.
Cuối cùng, hóa đơn của cuộc khủng hoảng được phân bổ rộng hơn nhiều so với những người trực tiếp sử dụng năng lượng. Giá vận tải tăng có thể đẩy giá thực phẩm và hàng hóa lên cao. Doanh nghiệp giảm đầu tư, thu hẹp sản xuất có thể khiến việc làm và tiền lương chịu áp lực. Các hộ gia đình phải dành nhiều thu nhập hơn cho điện, sưởi ấm và đi lại, đồng nghĩa với việc cắt giảm những khoản chi khác.
Đó là vòng xoáy khiến khủng hoảng năng lượng trở thành khủng hoảng chi phí sinh hoạt. Người thu nhập thấp và trung bình chịu tác động nặng nề nhất vì họ có ít khả năng hấp thụ những khoản chi bất ngờ.
Khi bất mãn kinh tế tràn xuống đường phố
Mùa thu năm 2026, những sức ép kinh tế tích tụ đã chuyển hóa thành bất ổn xã hội tại nhiều quốc gia châu Âu. Điều đáng chú ý là các cuộc biểu tình không chỉ xoay quanh giá nhiên liệu. Chúng kết hợp với sự bất mãn về tiền lương, nhà ở, giáo dục, y tế và chất lượng dịch vụ công.
Tại Pháp, làn sóng bất ổn bắt đầu từ các cuộc bãi khóa của học sinh trung học tại Créteil ngày 21/9, phản đối cơ sở vật chất xuống cấp và thiếu giáo viên. Khi công đoàn, phong trào áo vàng, công nhân, nông dân và người nghỉ hưu tham gia, cuộc đấu tranh nhanh chóng mở rộng thành phản ứng đối với chi phí sinh hoạt và giá nhiên liệu.
Khoảng 600.000-800.000 người đã xuống đường trên toàn quốc; hơn 2.400 người bị bắt. Bạo lực bùng phát tại Paris, Marseille, Lyon và Bordeaux, trong khi tòa thị chính lịch sử tại Limoges bị phóng hỏa.
Tại Italy, phong trào “Italia in Piazza” huy động hàng chục nghìn người yêu cầu cải thiện y tế, giáo dục và hỗ trợ chi phí sinh hoạt. Đụng độ xảy ra tại Milan, Turin và Bologna. Đồng thời, các vụ phong tỏa đường quốc lộ của tài xế xe tải và nông dân tại miền nam gây gián đoạn nguồn cung nhiên liệu và hàng hóa tại một số địa phương.
Tại Tây Ban Nha, khủng hoảng nhà ở kết hợp với giá năng lượng tăng cao làm bùng lên các cuộc biểu tình tại quảng trường Puerta del sol ở Madrid. Bế tắc chính trị liên quan đến các biện pháp hỗ trợ người dân đã dẫn đến việc tuyên bố tổ chức tổng tuyển cử sớm vào ngày 29/11/2026. Bồ Đào Nha cũng chứng kiến hàng chục nghìn người biểu tình tại Lisbon phản đối lương thấp và chi phí nhà ở đắt đỏ.
Những diễn biến này cho thấy một cơ chế quan trọng: khi nhiều vấn đề cùng lúc làm suy giảm mức sống, một cuộc biểu tình riêng lẻ có thể trở thành điểm hội tụ của những nhóm xã hội vốn có lợi ích khác nhau. Giá nhiên liệu là ngòi nổ, nhưng lượng bất mãn tích tụ từ trước mới là nhiên liệu khiến ngọn lửa lan rộng.
Các đảng cực hữu lên ngôi
Khủng hoảng kinh tế không tự động dẫn đến sự trỗi dậy của các đảng cực hữu. Nhưng nó làm thay đổi thứ tự ưu tiên của cử tri và tạo cơ hội cho những lực lượng biết biến nỗi đau kinh tế thành thông điệp chính trị đơn giản.
Một nghiên cứu trên Cesifo, xem xét tác động của cú sốc giá năng lượng tại Đức đã chỉ ra: những hộ gia đình có hóa đơn điện tăng trên 31% có xác suất chuyển sang ủng hộ đảng cực hữu Alternative Fur Deutschland (AFD) cao hơn 7,5%.
Tại Pháp, Marine Le Pen và đảng tập hợp quốc gia (National Rally) khai thác đề xuất giảm thuế giá trị gia tăng đối với nhiên liệu, nhắm tới nhóm cử tri nông thôn và bán nông thôn. Tại Đức, AFD công kích chính phủ của thủ tướng Friedrich Merz, cho rằng các lệnh trừng phạt Nga gây tổn hại kinh tế và kêu gọi khôi phục nguồn khí đốt giá rẻ từ Nga.
Tại Italy, Thủ tướng Giorgia Meloni đối mặt với sự cạnh tranh từ lực lượng cực hữu mới National Future của Roberto Vannacci, vốn ủng hộ khôi phục kết nối khí đốt với Nga.
Điểm chung của các thông điệp này là quy trách nhiệm cho những lựa chọn chính sách của giới cầm quyền, từ trừng phạt Nga đến chuyển đổi xanh. Các vấn đề phức tạp của thị trường năng lượng được diễn giải thành những lời hứa dễ hiểu: giảm thuế, khôi phục nguồn cung giá rẻ và ưu tiên lợi ích quốc gia.
Đây chính là lợi thế của chủ nghĩa dân túy. Nó không nhất thiết phải đưa ra một lời giải cho cuộc khủng hoảng, nó chỉ cần một câu chuyện đủ sức thuyết phục để giải thích vì sao người dân đang chịu thiệt hại và ai phải chịu trách nhiệm.
Nếu sự dịch chuyển lá phiếu kéo dài sau khi giá năng lượng hạ nhiệt, hệ quả sẽ vượt xa một kỳ bầu cử. Bất mãn kinh tế có thể dần định hình lại thái độ đối với nhập cư, hội nhập châu Âu và các thể chế dân chủ. Một lá phiếu bắt đầu từ hóa đơn điện có thể trở thành sự thay đổi trong cách cử tri nhìn nhận toàn bộ hệ thống chính trị.
Trong khi đó EU mắc kẹt giữa an sinh xã hội và kỷ luật ngân sách
Mặc dù các chính phủ đã chi ra hàng chục tỷ Euro bù đắp chi phí, các gói hỗ trợ lại vấp phải rào cản tài khóa nghiêm trọng. Như phân tích của European Business Magazine đã chỉ ra, mọi thủ đô Châu Âu hiện đều rơi vào thế chân kiềng bế tắc (trilemma):
- Hộ gia đình đòi hỏi trợ cấp hóa đơn năng lượng
- Người dân yêu cầu bảo vệ các dịch vụ công (y tế, giáo dục)
- Thị trường trái phiếu và các nhà đầu tư yêu cầu siết chặt kỷ luật ngân sách và kiểm soát thâm hụt
Trợ giá diện rộng giúp giảm áp lực trước mắt nhưng có thể tiêu tốn nguồn lực lớn, kể cả cho những hộ gia đình không thực sự cần hỗ trợ. Thắt chặt ngân sách quá nhanh lại có thể khiến dịch vụ công suy giảm và bất mãn xã hội gia tăng. Trong khi đó, trì hoãn cải cách năng lượng đồng nghĩa với việc châu Âu tiếp tục dễ bị tổn thương trước những cú sốc địa chính trị mới.
Cơn bão có thể qua đi nhưng vết sẹo chính trị sẽ còn lại
Ngay cả khi chiến sự hạ nhiệt, dự trữ dầu được giải phóng và giá năng lượng ổn định trở lại, mức sống của người dân cũng không thể phục hồi ngay lập tức. Giá hàng hóa, tiền lương và việc làm điều chỉnh với tốc độ khác nhau. Niềm tin chính trị còn khó phục hồi hơn, bởi nó phụ thuộc vào việc người dân có tin rằng chính phủ hiểu và bảo vệ được lợi ích của họ hay không.
Rủi ro lớn nhất đối với châu Âu là rơi vào một vòng xoáy trong đó khủng hoảng kinh tế làm suy giảm niềm tin và tạo nên bất ổn chính trị.
Cơn bão năng lượng có thể chỉ kéo dài vài tháng nhưng những thay đổi trong lựa chọn chính trị, sự phân cực xã hội và niềm tin vào chính phủ có thể định hình lại châu Âu trong nhiều năm tới./.
