2.300 tỷ USD có giúp Nhật Bản thoát khỏi vòng xoáy tăng trưởng thấp?
Nhật Bản muốn huy động 2.300 tỷ USD đầu tư vào AI và các ngành chiến lược, với kỳ vọng nâng năng suất, vực dậy tăng trưởng và giảm gánh nặng nợ công. Tuy nhiên, kế hoạch này có thể khiến tài chính công chịu thêm áp lực trước khi những khoản đầu tư mới phát huy hiệu quả, theo Nikkei Aisa.
Tại nhà máy mới của Yaskawa Electric ở thành phố Kitakyushu, robot tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) đang đảm nhiệm những công việc trước đây cần con người. Việc sử dụng khoảng 110 robot cùng hệ thống điều khiển mới đã giúp năng suất của nhà máy tăng hơn gấp đôi.
Đây là một ví dụ về “AI vật lý” – sự kết hợp giữa trí tuệ nhân tạo và thế mạnh chế tạo của Nhật Bản. Công nghệ này nằm ở trung tâm kế hoạch kinh tế của Thủ tướng Sanae Takaichi: Dùng tiền của chính phủ để kích hoạt đầu tư tư nhân, nâng năng suất và giúp nền kinh tế tăng trưởng nhanh hơn nợ công.
Theo kế hoạch mang tên Honebuto no Hoshin, tạm dịch là “chính sách xương sống”, Nhật Bản muốn huy động hơn 370.000 tỷ yen, tương đương 2.300 tỷ USD, từ khu vực công và tư nhân đến năm tài khóa 2040.
Dòng vốn sẽ được hướng vào 17 lĩnh vực cùng 62 sản phẩm và công nghệ, trong đó có AI, chất bán dẫn, công nghệ sinh học, quốc phòng, năng lượng và đóng tàu. Chính phủ muốn đưa AI vào toàn bộ 17 lĩnh vực để giúp doanh nghiệp tạo ra nhiều giá trị hơn trong bối cảnh dân số và lực lượng lao động suy giảm.
Giải bài toán nợ công
Kế hoạch dựa trên một cách nhìn khác về tình trạng trì trệ kéo dài của Nhật Bản. Theo các cố vấn của chính phủ, nguyên nhân không chỉ là dân số già hóa, mà còn nằm ở tình trạng thiếu đầu tư kéo dài.
Khi doanh nghiệp không mở rộng sản xuất, nhu cầu trong nền kinh tế yếu đi. Nhu cầu thấp lại khiến doanh nghiệp càng ngại đầu tư, tạo thành vòng luẩn quẩn kéo giảm năng suất và tăng trưởng.
Chính quyền bà Takaichi muốn phá vỡ vòng xoáy này bằng cách để nhà nước đi trước. Các khoản đầu tư ban đầu được kỳ vọng sẽ tạo ra thị trường mới, thúc đẩy doanh nghiệp cạnh tranh và kéo thêm vốn tư nhân vào nền kinh tế.
Đây đồng thời là một thay đổi đáng kể trong tư duy tài khóa. Thay vì ưu tiên cân bằng thu chi, Tokyo chấp nhận cán cân ngân sách cơ bản có thể xấu đi tạm thời để tài trợ cho đầu tư chiến lược.
Nói cách khác, Nhật Bản sẵn sàng chi tiêu, thậm chí có thể vay thêm trong ngắn hạn, với kỳ vọng GDP sau này sẽ tăng nhanh hơn nợ công. Hiện, tỷ lệ nợ công trên GDP của nước này ở mức khoảng 190%.
Để phép tính trên thành công, tăng trưởng tiềm năng bình quân phải tăng từ 0,4% trong giai đoạn 2021-2025 lên 1,8% vào giai đoạn 2036-2040. Tăng trưởng năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP), thước đo hiệu quả sử dụng vốn và lao động, cũng phải tăng hơn gấp đôi so với mức bình quân 0,5% hiện nay.
Đây là những giả định đầy tham vọng. Chính phủ của cựu Thủ tướng Shinzo Abe từng đặt mục tiêu tăng năng suất các nhân tố tổng hợp lên 1,8% vào đầu thập niên 2020. Kết quả thực tế chỉ đạt bình quân 0,4% trong giai đoạn 2020-2023.
Thị trường không muốn chờ quá lâu
Kế hoạch 2.300 tỷ USD chưa làm rõ tỷ trọng vốn của nhà nước và khu vực tư nhân, cũng như tổng chi phí cuối cùng đối với ngân sách. Đây là khoảng trống quan trọng, bởi tăng đầu tư công có thể khiến Nhật Bản phải phát hành thêm trái phiếu trong lúc chi phí vay đã đi lên.
Sau khi dự thảo được công bố vào cuối tháng 6, lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn dài tăng lên mức cao nhất trong nhiều thập kỷ. Diễn biến này cho thấy nhà đầu tư lo nợ và chi phí lãi vay sẽ tăng trước khi chính sách tạo ra tăng trưởng. Áp lực trên thị trường trái phiếu cũng góp phần kéo đồng yen đi xuống.
Trong khảo sát tháng 7 của Nikkei và Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế Nhật Bản, 70% trong số 50 nhà kinh tế cho rằng chính phủ khó đưa tỷ lệ nợ công trên GDP vào xu hướng giảm bền vững.
Rủi ro còn nằm ở khả năng biến công nghệ thành hoạt động kinh doanh có lợi nhuận. Nhật Bản không thiếu công nghệ hay doanh nghiệp sản xuất, nhưng nhiều năm qua vẫn gặp khó trong quá trình đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường.
Bởi vậy, rót thêm vốn chưa chắc giải quyết được vấn đề. Tokyo còn phải tháo gỡ những nút thắt về thủ tục, quy định, lao động và hỗ trợ doanh nghiệp ứng dụng công nghệ, thay vì chỉ trợ cấp cho bên phát triển.
Kế hoạch 2.300 tỷ USD vì thế là phép thử đối với mô hình tăng trưởng mới của Nhật Bản.
Tokyo đang đặt cược rằng đầu tư hôm nay sẽ tạo ra năng suất đủ lớn để giải quyết nợ công trong tương lai. Nhưng nếu tăng trưởng đến chậm hơn dự kiến, chính sách nhằm thoát khỏi vòng xoáy trì trệ có thể khiến gánh nặng tài khóa thêm trầm trọng./.
Nguồn tham khảo: Nikkei Asia
