Thái Lan, cuối thập niên 1990. Trong cơn sốt phát triển kinh tế, Finance One – công ty tài chính phi ngân hàng lớn nhất nước này – trở thành biểu tượng cho sự bùng nổ của thị trường tài chính và bất động sản.
Nhưng chỉ trong vòng chưa đầy một năm, nó sụp đổ ngoạn mục, châm ngòi cho cuộc khủng hoảng tài chính châu Á 1997. Finance One không chỉ phá sản về mặt tài chính, mà còn trở thành ví dụ điển hình của tư duy tăng trưởng nóng, giám sát lỏng lẻo và quản trị rủi ro yếu kém.
Finance One là ai?
Thành lập năm 1984, Finance One Public Company Limited không phải là một ngân hàng thương mại. Công ty hoạt động dưới mô hình “finance company” – tức là một công ty tài chính phi ngân hàng được cấp phép bởi Ngân hàng Trung ương Thái Lan. Finance One không được phép nhận tiền gửi từ công chúng, nhưng có thể huy động vốn từ thị trường trái phiếu, cổ phiếu và các khoản vay nước ngoài.
Với nền kinh tế Thái Lan tăng trưởng đều đặn trên 8%/năm trong suốt thập niên 1990, Finance One mở rộng quy mô chóng mặt. Công ty vay USD ngắn hạn từ quốc tế, sau đó cho vay nội địa bằng đồng Baht, chủ yếu để đầu tư vào bất động sản, chứng khoán và các hoạt động đầu cơ tài chính. Mô hình "vay ngắn - đầu tư dài", cộng thêm chênh lệch tỷ giá, đã đặt nền móng cho một cuộc khủng hoảng tiềm ẩn.
Đòn bẩy cao, quản trị rủi ro thấp
Finance One là hiện thân của tâm lý lạc quan phi lý (irrational exuberance). Công ty mở rộng quá nhanh, trong khi hệ thống kiểm soát nội bộ yếu kém. Các khoản vay được cấp dễ dàng, tài sản thế chấp chủ yếu là bất động sản – vốn đang phình to như một bong bóng.
Năm 1995–1996, thị trường nhà đất Bangkok bắt đầu hạ nhiệt. Nợ xấu tăng mạnh, nhiều khoản đầu tư không sinh lời, nhưng Finance One tiếp tục dùng thủ thuật kế toán để che giấu tình trạng tài chính, như chuyển nợ xấu thành tài sản đầu tư dài hạn hoặc sử dụng công ty con để mua lại tài sản nợ.
Tình hình ngày càng xấu khi các nhà đầu tư bắt đầu rút vốn, và lãi suất vay USD tăng trong khi đồng Baht đứng trước nguy cơ mất giá. Finance One mất thanh khoản nghiêm trọng, và nỗ lực “sáp nhập để sống sót” với Thai Danu Bank tháng 5/1997 chỉ khiến thị trường hoảng loạn thêm.
Ngày sụp đổ: 22 tháng 5 năm 1997
Thị trường tài chính Thái Lan rúng động khi Finance One chính thức phá sản. Sự kiện này được ví như quả bom của Thái Lan, bởi quy mô ảnh hưởng hệ thống quá lớn: hàng chục công ty tài chính khác đối mặt nguy cơ mất thanh khoản; nhà đầu tư nước ngoài đồng loạt tháo chạy; thị trường bất động sản đóng băng.
Hai tháng sau, Thái Lan buộc phải bỏ neo tỷ giá đồng Baht, dẫn đến đồng tiền mất giá hơn 50% chỉ trong vài tuần – và châm ngòi cho cuộc khủng hoảng tài chính châu Á lan rộng sang Indonesia, Hàn Quốc, Malaysia…
Finance One – hệ quả của chính sách nửa vời
Finance One là sản phẩm điển hình của một hệ thống tài chính "trưởng thành chưa tới": Đủ mở để thu hút vốn quốc tế, nhưng không đủ chặt chẽ về giám sát và quản trị rủi ro.
Các công ty tài chính phi ngân hàng như Finance One không bị ràng buộc bởi các quy định nghiêm ngặt như ngân hàng thương mại, nhưng lại quản lý khối lượng tiền lớn, mang tính hệ thống.
Bài học sâu sắc không chỉ dành cho Thái Lan, mà cho toàn bộ các nền kinh tế mới nổi.
