Biến cố Iran, 4 kịch bản giá dầu và cơ hội cho trung tâm tài chính

Xung đột Mỹ - Iran đang trở thành phép thử mới với trật tự địa chính trị và cấu trúc tài chính toàn cầu. Trong một phân tích đăng tải trên trang cá nhân, cựu banker nổi tiếng Lý Xuân Hải cho rằng ngoài yếu tố quân sự, biến cố Iran còn là giao điểm của 3 yếu tố chiến lược gồm thể chế, hành lang kinh tế và năng lượng.

Từ góc nhìn của ông Hải, diễn biến tại Iran sẽ quyết định trực tiếp đến giá dầu toàn cầu, đồng thời mở ra những chuyển động mới của dòng vốn và các trung tâm tài chính.

Biến cố Iran, 4 kịch bản giá dầu và cơ hội cho trung tâm tài chính

Quyền lực Iran và khả năng sụp đổ của chế độ

Theo ông Hải, để hiểu diễn biến hiện nay cần nhìn vào cấu trúc quyền lực đặc thù của Iran.

Trong hệ thống chính trị của nước này, quyền lực tối cao thuộc về Rahbar – Lãnh tụ Tối cao, người vừa là nguyên thủ chính trị, lãnh tụ tinh thần vừa là tổng tư lệnh quân đội. Chức vụ này không có nhiệm kỳ và được lựa chọn bởi Hội đồng Chuyên gia gồm 88 giáo sĩ.

Tổng thống Iran dù được bầu phổ thông nhưng quyền lực thực tế tương đối hạn chế, gần với vai trò của một thủ tướng trong hệ thống chính trị chịu sự chi phối của giới giáo sĩ.

Ông Hải cho rằng, mô hình này tạo ra “đa nguyên trong khuôn khổ” – tức có cạnh tranh nội bộ nhưng khó có khả năng thay đổi nền tảng chế độ (nếu không xuất hiện nội chiến).

Xã hội Iran hiện hội tụ nhiều yếu tố bất ổn: Giới trẻ mệt mỏi với hệ tư tưởng, tầng lớp trung lưu chịu áp lực kinh tế và các lực lượng bảo thủ bị cô lập bởi trừng phạt. Theo ông Hải, điều kiện cần của nội chiến đã có, song, điều kiện đủ vẫn chưa xuất hiện.

"Điều kiện đủ là khi lực lượng vũ trang không còn trung thành với một trung tâm quyền lực duy nhất, hoặc xuất hiện nhiều trung tâm vũ trang. Nội chiến hiếm khi bắt đầu từ dân chống dân mà thường là tinh hoa chống tinh hoa, dân chỉ là công cụ", ông Hải viết.

Hiện tại, Iran tồn tại hai trung tâm quyền lực tiềm năng: Phe bảo thủ gắn với giáo sĩ và lực lượng an ninh – được xem là mạnh hơn – và trung tâm dân sự xoay quanh Tổng thống Pezeshkian.

Ông Hải cho rằng, nếu giới giáo sĩ và lực lượng an ninh nhanh chóng củng cố quyền lực sau các biến động vừa qua, chế độ Iran có thể duy trì ổn định, đặc biệt là trong bối cảnh chiến tranh bên ngoài thường tạo hiệu ứng đoàn kết.

3 biến số quyết định cuộc chiến và 4 kịch bản giá dầu

Theo ông Hải, diễn biến xung đột Mỹ - Iran phụ thuộc vào ba yếu tố then chốt.

Thứ nhất là khả năng Mỹ có thể làm sụp đổ chế độ Iran hoặc tạo ra một cuộc nổi dậy đủ lớn để thay đổi cấu trúc quyền lực, tương tự những gì từng xảy ra tại Iraq.

Thứ hai là mức độ hỗ trợ của Trung Quốc đối với Iran, đặc biệt về tài chính, vũ khí và thông tin tình báo.

Thứ ba là khả năng Iran gây thiệt hại đáng kể cho Mỹ về nhân lực và khí tài quân sự – yếu tố có thể gây áp lực chính trị nội bộ tại Washington.

Từ ba biến số trên, ông Hải xây dựng 4 kịch bản chính cho kết quả cuộc chiến, đi kèm với kỳ vọng giá dầu của thị trường.

Kịch bản 1: Chính quyền Iran sụp đổ nhanh trong 2–4 tuần, chấp nhận điều kiện của Mỹ, từ bỏ chương trình hạt nhân và tên lửa. Giá dầu có thể giảm về vùng 45–60 USD/thùng vì rủi ro địa chính trị hạ nhiệt.

Kịch bản 2-a: Sau khoảng một tháng, Iran chịu thiệt hại đáng kể và chấp nhận đàm phán nhưng không đầu hàng. Mỹ ngừng chiến, mỗi bên tự tuyên bố chiến thắng. Giá dầu dao động khoảng 80–85 USD.

Kịch bản 2-b: Chiến sự kéo dài 3–6 tháng, giằng co. Iran thiệt hại nặng nhưng không sụp đổ và không đàm phán; Mỹ cũng không thể kéo dài vô hạn nên dừng lại. Hai bên cùng tuyên bố thắng lợi. Giá dầu có thể lên 100–110 USD.

Kịch bản 3: Chiến tranh kéo dài và chuyển hóa thành xung đột ủy nhiệm, với việc Trung Quốc (và có thể cả Nga) bơm tài chính, vũ khí cho Iran. Khi đó giá dầu có thể vọt lên 120–150 USD.

Theo ông Hải, thị trường hiện đang đặt cược chủ yếu vào hai kịch bản đầu tiên. Giá dầu WTI quanh vùng 70 USD/thùng phản ánh xác suất khoảng 40% cho kịch bản Iran sụp đổ nhanh và 60% cho kịch bản đàm phán sau xung đột ngắn hạn.

"Đừng nghĩ có năng lượng mặt trời, gió, nguyên tử… thì dầu khí sẽ mất hoàn toàn ý nghĩa. Nó là nguyên liệu cơ bản" - ông Hải lưu ý.

Ở góc nhìn rộng hơn, ông Hải cho rằng cuộc khủng hoảng Iran thực chất là điểm giao của ba xung đột chiến lược.

Thứ nhất là xung đột thể chế, khi Iran đại diện cho một mô hình chính trị đối lập với trật tự do Mỹ dẫn dắt.

Thứ hai là xung đột hành lang kinh tế, khi Iran nằm trên các tuyến kết nối chiến lược như hành lang INSTC (Nga – Iran – Ấn Độ) và sáng kiến Vành đai – Con đường (BRI) của Trung Quốc, đồng thời cạnh tranh trực tiếp với hành lang IMEC do Mỹ hậu thuẫn.

Thứ ba là xung đột năng lượng, bởi Iran kiểm soát eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển dầu quan trọng bậc nhất thế giới.

Cơ hội cho trung tâm tài chính

Theo lập luận của chuyên gia Lý Xuân Hải, khả năng bùng nổ một cuộc chiến khu vực toàn diện là không cao, bởi chi phí quá lớn cho tất cả các bên. Kịch bản dễ xảy ra hơn là bất ổn kéo dài, với tác động lan rộng qua ba kênh chính: năng lượng, thương mại và tài chính.

Giá vàng, dầu và khí đốt có xu hướng tăng, trong khi các ngành bảo hiểm, vận tải biển và logistics sẽ biến động mạnh. Một phần dòng vốn có thể chảy bớt khỏi các quốc gia Arab giàu có nhờ dầu mỏ. Đây cũng là lúc các trung tâm tài chính mới có thể xuất hiện.

"Trung tâm tài chính ta có cơ hội trong những lúc đổ gãy này. Vấn đề là xây trung tâm tài chính sao cho trúng", ông Hải viết.

Vị chuyên gia cho rằng Việt Nam cần tận dụng cơ hội này bằng cách phát triển mạnh các lĩnh vực kinh tế biển, năng lượng, cảng biển và logistics để tăng khả năng tự chủ về năng lượng và chuỗi cung ứng.

Cuối cùng, theo ông Hải, xung đột ở Iran đang trở thành phép thử đối với trật tự toàn cầu, đặt ra ba vấn đề lớn: Liệu Mỹ còn đủ khả năng áp đặt ý chí bằng sức mạnh quân sự nhanh chóng, các hành lang kinh tế ngoài quỹ đạo Mỹ có thể tồn tại hay không, và các cơ chế tài chính không USD có thể đứng vững trước chiến tranh và trừng phạt?

Câu trả lời cho những câu hỏi này sẽ không chỉ định đoạt tương lai của Iran, mà còn định hình biên độ “quyền lực không giới hạn” của Mỹ trong nhiều năm tới, cũng như không gian chiến lược mà các quốc gia trung bình và nhỏ – trong đó có Việt Nam – có thể tận dụng để vừa bảo vệ mình, vừa tranh thủ cơ hội trong biến động toàn cầu./.

Nguồn tham khảo: Lý Xuân Hải, Al Jazeera, Bloomberg