Cuộc chiến Mỹ - Iran vẫn chưa ngã ngũ, nhưng cú sốc dầu mỏ đã phơi bày một “điểm yếu mới” của kinh tế toàn cầu. Lần đầu tiên trong lịch sử, thế giới bước vào khủng hoảng với mức thâm hụt và nợ công cao kỷ lục.
Vì sao cú sốc dầu mỏ lần này lại khác biệt?
Những cú sốc dầu mỏ hậu Thế chiến thứ hai từng đánh dấu bước ngoặt khi chính phủ các nước chuyển đổi từ mô hình “cân bằng ngân sách” sang mô hình “thâm hụt cơ cấu”.
Thời điểm thập niên 1970, mức thâm hụt điển hình ở Mỹ và các nền kinh tế lớn khác chỉ khoảng 2% GDP. Ngày nay, mức thâm hụt trung bình đã tăng hơn gấp đôi. Hệ quả là, nợ công trung bình của các quốc gia G7 đã tăng từ khoảng 20% GDP lên hơn 100%.
Các chính phủ đang cố gắng phản ứng theo cách họ từng làm với các cú sốc dầu mỏ trong quá khứ.
Anh, Pháp, Brazil hay đến Ấn Độ đều đang áp dụng các biện pháp kiểm soát giá, phân bổ hạn mức và trợ cấp cho nhiều loại nhiên liệu. Tuy nhiên, thị trường trái phiếu toàn cầu bắt đầu phát đi tín hiệu cảnh báo.
Lợi suất trái phiếu đang leo thang, nhưng không hẳn vì lạm phát dài hạn. Thay vào đó, thị trường lo ngại cú sốc Iran sẽ kích hoạt thêm các gói chi tiêu, trong bối cảnh thâm hụt và nợ đã phình to, từ đó làm gia tăng “phần bù kỳ hạn” đối với trái phiếu.
Năm ngoái, tổng nợ toàn cầu tăng mạnh nhất kể từ sau đại dịch, chạm mức kỷ lục 348 nghìn tỷ USD – gấp hơn ba lần GDP toàn cầu.
Trong nhiều thập kỷ, các ngân hàng trung ương đã phối hợp với chính phủ để bơm tiền ngay khi kinh tế gặp trục trặc, nhưng giờ đây dư địa ấy bị thu hẹp đáng kể,
Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) đã không đạt mục tiêu lạm phát 2% trong suốt 60 tháng liên tiếp. Xu hướng này cũng lan rộng: 3/4 ngân hàng trung ương ở các nước phát triển và một nửa ở các nền kinh tế mới nổi đều không đạt mục tiêu. Ngay cả khi tăng trưởng chững lại vì cú sốc dầu, họ vẫn khó nới lỏng do áp lực lạm phát gia tăng.
Những quốc gia dễ tổn thương nhất là những nước có nợ công và thâm hụt cao. Trong nhóm phát triển, đáng chú ý nhất là Mỹ và Anh; trong nhóm mới nổi, các nước rủi ro cao gồm Brazil, Ai Cập và Indonesia.
Ngược lại, các quốc gia nhỏ hơn, như Đài Loan, Việt Nam đến Thụy Điển - nơi duy trì thâm hụt dưới 2% GDP - được đánh giá là ít bị ảnh hưởng hơn.
Dù được bảo vệ phần nào khỏi cú sốc dầu nhờ tự chủ năng lượng, Mỹ vẫn dễ bị tổn thương trước một cuộc xung đột kéo dài, bởi năm ngoái quốc gia này ghi nhận mức thâm hụt cao nhất trong nhóm các nước phát triển, gần 6% GDP.
Washington đã quen với việc chi tiêu như thể không có giới hạn.
Năm ngoái, Tổng thống Mỹ đã tăng chi tiêu quốc phòng thêm 150 tỷ USD. Tuần trước, ông Trump lại để xuất tăng 500 tỷ USD, nâng ngân sách Lầu Năm Góc lên 1.500 tỷ USD. Kết hợp với các gói giảm thuế và chi tiêu khác, thâm hụt của Mỹ có thể tiến sát 7% GDP trong năm nay.
Đó chính là điều khiến cú sốc Iran trở nên khác biệt.
Khả năng “chống đỡ” của các chính phủ hiện lại suy yếu rõ rệt, bất chấp hiệu quả sử dụng năng lượng đã cải thiện.
Nếu giá dầu duy trì ở mức cao trong thời gian dài, tác động tiêu cực sẽ bị khuếch đại bởi thực tế rằng các nhà hoạch định chính sách đã gần như hết dư địa hành động.
Điểm yếu mới này sẽ khiến kinh tế toàn cầu không chỉ dễ bị tổn thương trước hệ quả của cuộc chiến Iran, mà còn trước mọi cú sốc trong tương lai gần.
Nguồn: Financial Times
*Tác giả bài viết là ông Ruchir Sharma - Chủ tịch của Rockefeller International. Ông được biết đến với vai trò Chiến lược gia toàn cầu tại Morgan Stanley, tác giả cuốn sách "What Went Wrong With Capitalism".
