Vàng vốn được coi là ‘trú ẩn an toàn’ trong thời kỳ bất ổn. Tại sao nó lại lao dốc ngay giữa một cuộc chiến?

Vàng từ lâu đã giữ vững danh tiếng là một "hầm trú ẩn tài chính" an toàn trong những thời điểm sóng gió. Tuy nhiên, trong vài tháng qua, giữa những hỗn loạn địa chính trị và sự hoảng loạn của thị trường, kim loại quý này lại chuyển động giống như một chuyến tàu lượn siêu tốc hơn là một con tàu đứng yên nơi mỏ neo.

Vào cuối tháng Giêng, giá vàng đã tăng vọt lên mức cao kỷ lục mọi thời đại, gần 5.600 USD/ounce – cao gấp đôi so với một năm trước đó. Kể từ đó, nó đã mất khoảng 20%, sụt giảm mạnh ngay khi một cuộc xung đột lớn bùng nổ tại Trung Đông.

Cần phải làm rõ rằng, vàng vẫn đang ở mức cao ngất ngưởng so với các tiêu chuẩn lịch sử, tăng gần 300% trong thập kỷ qua. Phần lớn sự gia tăng này được thúc đẩy bởi quá trình "tài chính hóa" (financialisation).

Nói một cách đơn giản, ngày càng có nhiều cách để đầu tư vào vàng trên giấy tờ – thông qua các sản phẩm tài chính phức tạp gọi là công cụ phái sinh (derivatives) và các quỹ mô phỏng giá vàng – điều này đã tạo ra một sự bùng nổ đầu cơ từ cả các nhà đầu tư tổ chức lẫn cá nhân.

Nhưng những biến động dữ dội của giá vàng trong năm nay sẽ đập tan mọi ảo tưởng còn sót lại rằng vàng luôn là nơi trú ẩn an toàn. Để hiểu tại sao, chúng ta cần nhìn vào cách các thị trường tài chính hiện đại vận hành – và đặc biệt là tại sao một cú sốc dầu mỏ lại khác biệt so với các cuộc khủng hoảng khác.

Những chiếc ô và hầm trú ẩn

Để bảo vệ tài sản, các nhà đầu tư thường tìm kiếm những tài sản đóng vai trò là "công cụ phòng vệ" (hedges) hoặc "nơi trú ẩn an toàn" (safe havens).

Công cụ phòng vệ (Hedge) là một khoản đầu tư thường biến động ngược chiều với phần còn lại của thị trường tính theo mức trung bình trong một khoảng thời gian dài, bình thường.

Hãy tưởng tượng nó như việc bạn luôn cầm một chiếc ô trên đầu mỗi ngày. Bạn sẽ khô ráo hơn mọi người khi trời mưa, nhưng bạn cũng sẽ bị che khuất một phần ánh nắng (lợi nhuận tiềm năng) khi trời không mưa.

Nơi trú ẩn an toàn (Safe haven), mặt khác, là khoản đầu tư thường chỉ biến động ngược chiều với thị trường trong những giai đoạn căng thẳng cực độ hoặc sụp đổ đột ngột. Nó giống như một hầm trú ẩn mà bạn chỉ chạy vào khi có bão lớn.

Vàng nằm ở đâu?

Trong một nghiên cứu năm 2016, tôi và các đồng nghiệp nhận thấy vàng có một số phẩm chất của một nơi trú ẩn an toàn, đặc biệt là đối với các thị trường chứng khoán ở Úc, Hoa Kỳ, Đức và Pháp.

Trong cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, vàng là hàng hóa ổn định nhất trong số các kim loại quý mà chúng tôi nghiên cứu. Giá của nó có giảm, nhưng nó đã tránh được những tổn thất thảm khốc như ở các kim loại quý khác.

Nó cũng thể hiện những đặc tính trú ẩn tương tự vào năm 2011, khi cơ quan xếp hạng tín nhiệm Standard & Poor’s (S&P) lần đầu tiên trong lịch sử hạ xếp hạng tín dụng AAA của Mỹ xuống AA+ và nhiều thị trường chứng khoán toàn cầu sụt giảm.

Điều quan trọng là những cú sốc thị trường đó xuất phát từ chính hệ thống tài chính (sự sụp đổ của hệ thống ngân hàng và việc hạ xếp hạng tín nhiệm).

Ngày nay, thế giới đang đối mặt với một thứ khác biệt căn bản: một cú sốc năng lượng khổng lồ do nguồn cung dầu bị gián đoạn và các cơ sở dầu khí tại Trung Đông bị hư hại nặng nề.

Tại sao cú sốc dầu mỏ lại khác biệt

Các giáo trình tài chính truyền thống sẽ nói với bạn rằng khi chiến tranh nổ ra, lạm phát tăng vọt hoặc thị trường chứng khoán sụp đổ, các nhà đầu tư thường thực hiện cái gọi là "tháo chạy tìm chất lượng" (flight to quality) – rời bỏ các tài sản rủi ro và chuyển tiền vào những nơi được coi là an toàn hơn (như vàng).

Trong một bài nghiên cứu năm 2025, tôi và các đồng nghiệp đã đưa ra một cái nhìn sắc thái hơn. Quan trọng là chúng tôi đã kết hợp dữ liệu từ những thời kỳ hỗn loạn thị trường chứng khoán gần đây hơn, bao gồm cả đại dịch COVID, nơi các đặc tính trú ẩn an toàn của vàng trở nên mờ nhạt hơn.

Chúng tôi nhận thấy vàng vẫn là lựa chọn ưu tiên của các nhà đầu tư khi rút khỏi các khoản đầu tư rủi ro. Nhưng nó không phải là một hầm trú ẩn bất khả xâm phạm.

Thay vì đứng hoàn toàn tách biệt khỏi sự hoảng loạn trong cơn khủng hoảng, vàng hấp thụ một phần biến động từ cả thị trường chứng khoán và thị trường năng lượng, điều này có thể khiến giá của nó sụt giảm.

Hiệu ứng lan tỏa

Tại sao? Thứ nhất, sự hỗn loạn của thị trường đồng nghĩa với việc một số nhà đầu tư lớn có thể bị buộc phải bán vàng để bù đắp các khoản lỗ khác hoặc thực hiện các nghĩa vụ tài chính, chẳng hạn như lệnh gọi ký quỹ (margin calls - khi bên cho vay yêu cầu nộp thêm tiền để bù đắp cho giá trị tài sản đang sụt giảm).

Đối với các nhà đầu tư lớn khác, đợt tăng giá gần đây có thể đã tạo ra cơ hội để họ bán ở mức cao nhằm chốt lời hoặc tái cân bằng danh mục đầu tư.

Nhưng cũng có một thực tế là vàng không có nhiều giá trị nội tại thiết yếu như dầu mỏ. Nhu cầu công nghiệp đối với vàng không cao so với các loại hàng hóa khác.

Trong một cuộc khủng hoảng trầm trọng, khi buộc phải lựa chọn giữa một loại hàng hóa như dầu mỏ và vàng, ngành công nghiệp toàn cầu thực sự cần gì? Đó là dầu.

Đá, Giấy và Vàng

Các phương thức khác nhau mà mọi người dùng để đầu tư vào vàng là một yếu tố quan trọng khác. Qua nhiều thập kỷ, vàng ngày càng trở nên "tài chính hóa".

Giờ đây, vàng có thể được mua bán dễ dàng "trên giấy" thông qua các công cụ tài chính phái sinh phức tạp và mang tính đầu cơ, hoặc thông qua các quỹ hoán đổi danh mục (ETF) ngày càng phổ biến.

Với các quỹ này, bạn không thực sự mua vàng vật chất. Bạn đang mua một tài sản mà giá của nó được thiết kế để theo sát giá vàng theo một cách nào đó.

Ngày nay, sự gia tăng mạnh mẽ của đầu tư đầu cơ có nghĩa là giá hàng hóa phụ thuộc vào nhiều yếu tố hơn là chỉ cung và cầu trong thế giới thực.

Bởi vì các nhà đầu tư toàn cầu hiện đang nắm giữ cả công cụ phái sinh vàng và cổ phiếu truyền thống cùng một lúc, rủi ro bị ảnh hưởng bởi những cú sốc chung của thị trường đã tăng lên đáng kể./.

Tác giả: Rand Low - phó giáo sư tài chính định lượng tại Đại học Bond (Úc)

Dịch bởi: Võ Đình Trí