Quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm: Những bài học từ Paris, Seoul, Tokyo, Singapore và Trung Quốc

Một thành phố vĩ đại không được tạo nên bởi những tòa nhà cao nhất. Cũng không phải bởi những con đường rộng nhất.

Điều làm nên sức mạnh của một đô thị là khả năng khiến hàng triệu người muốn đến sống, làm việc và gắn bó với nó trong nhiều thế hệ.

Nhìn lại lịch sử phát triển đô thị thế giới, từ Paris, Tokyo, Seoul đến Singapore, có thể thấy một điều thú vị:

Những thành phố thành công nhất không phải là những nơi xây dựng nhiều nhất.

Mà là những nơi quy hoạch tốt nhất.

Paris: Muốn phát triển phải dám tái cấu trúc

Ngày nay, khi nhắc đến Paris, người ta thường nghĩ đến những đại lộ rộng lớn, những hàng cây thẳng tắp, những quảng trường thanh lịch hay vẻ đẹp hài hòa của một trong những thành phố nổi tiếng nhất thế giới.

Nhưng ít ai biết rằng, cách đây gần 200 năm, Paris hoàn toàn khác.

Giữa thế kỷ XIX, Paris là một thành phố đông đúc, chật chội và hỗn loạn. Phần lớn khu vực trung tâm là những con phố nhỏ hẹp chỉ rộng vài mét, hệ thống thoát nước lạc hậu, điều kiện vệ sinh kém và thường xuyên xảy ra các đợt dịch bệnh nghiêm trọng. Mật độ dân cư quá cao khiến chất lượng sống suy giảm, trong khi giao thông và hạ tầng không còn đáp ứng được tốc độ phát triển của thành phố.

Khi đó, Hoàng đế Napoleon III đã đưa ra một quyết định gây tranh cãi nhưng làm thay đổi lịch sử đô thị thế giới. Ông giao cho Nam tước Georges-Eugène Haussmann thực hiện một cuộc cải tổ quy mô chưa từng có.

Trong hơn hai thập kỷ, hàng nghìn công trình cũ bị phá dỡ. Những khu dân cư xuống cấp được thay thế bằng hệ thống đại lộ rộng hàng chục mét. Công viên, quảng trường, hệ thống cấp thoát nước, chiếu sáng công cộng và các công trình hạ tầng hiện đại được xây dựng đồng bộ. Paris không chỉ thay đổi diện mạo mà còn thay đổi hoàn toàn cách vận hành của một đô thị hiện đại.

Điều quan trọng là Haussmann không đơn thuần mở thêm đường.

Ông tái cấu trúc toàn bộ thành phố.

Diện mạo mới của Paris - Ảnh: Christian Wittmann / Shutterstock

Các tuyến đại lộ mới được thiết kế để kết nối những trung tâm quan trọng. Không gian công cộng được mở rộng để người dân có nơi gặp gỡ, sinh hoạt và tận hưởng cuộc sống. Hạ tầng được xây dựng với tầm nhìn hàng chục năm thay vì chỉ giải quyết nhu cầu trước mắt.

Kết quả là Paris từ một đô thị cũ kỹ, quá tải đã trở thành hình mẫu quy hoạch của thế giới. Nhiều thành phố lớn sau đó như Madrid, Brussels, Vienna hay Buenos Aires đều chịu ảnh hưởng từ mô hình cải tạo đô thị của Paris.

Nhưng Paris cũng để lại một bài học khác, ít được nhắc đến hơn.

Khi hạ tầng được nâng cấp, môi trường sống được cải thiện và giá trị bất động sản tăng mạnh, giá đất khu vực trung tâm cũng tăng nhanh. Nhiều người lao động và các hộ gia đình thu nhập thấp không còn đủ khả năng sinh sống tại những khu vực mà họ từng gắn bó trong nhiều thế hệ.

Họ dần phải chuyển ra các khu vực ngoại vi, trong khi trung tâm thành phố ngày càng tập trung tầng lớp có thu nhập cao hơn.

Seoul: Giãn dân không đủ, phải giãn cả việc làm

Trong quá trình phát triển của mình, Seoul từng đối mặt với bài toán mà rất nhiều siêu đô thị châu Á đang gặp phải hiện nay: dân số tập trung quá lớn vào khu vực trung tâm.

Giá đất leo thang, giao thông quá tải, chất lượng sống suy giảm và áp lực lên hạ tầng ngày càng nặng nề.

Giống như nhiều thành phố khác trên thế giới, chính quyền Hàn Quốc ban đầu cũng lựa chọn giải pháp mở rộng đô thị và xây dựng các khu dân cư mới ở vùng ven.

Tuy nhiên, sau một thời gian, họ nhận ra rằng chỉ giãn dân thôi là chưa đủ.

Người dân có thể chuyển nhà ra ngoại ô, nhưng nếu công việc, trường học, bệnh viện và các dịch vụ chất lượng cao vẫn nằm trong trung tâm, mỗi ngày họ vẫn phải quay trở lại khu vực lõi đô thị để làm việc và sinh hoạt.

Kết quả là ùn tắc giao thông và áp lực lên trung tâm không hề giảm đi đáng kể.

Bước ngoặt xuất hiện khi Seoul thay đổi tư duy quy hoạch.

Thay vì chỉ xây thêm nhà ở, thành phố bắt đầu xây dựng các cực tăng trưởng mới bên ngoài trung tâm.

Các khu đô thị như Bundang hay Pangyo không chỉ được đầu tư hệ thống nhà ở hiện đại mà còn được bổ sung đầy đủ trường đại học, bệnh viện, trung tâm thương mại, khu nghiên cứu và các doanh nghiệp công nghệ.

Pangyo là đô thị công nghệ phía nam Seoul, quy tụ nhiều tập đoàn công nghệ lớn và được xem là "Silicon Valley của Hàn Quốc"

Đặc biệt, Pangyo được phát triển như một "Thung lũng Silicon của Hàn Quốc", thu hút hàng loạt tập đoàn công nghệ, trung tâm đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp khởi nghiệp. Việc làm được tạo ra ngay tại nơi người dân sinh sống, giúp giảm đáng kể nhu cầu di chuyển vào trung tâm Seoul mỗi ngày.

Thành công của Seoul cho thấy một nguyên lý quan trọng trong quy hoạch đô thị hiện đại: con người không dịch chuyển chỉ vì những khu nhà mới hay những con đường mới.

Điều họ thực sự tìm kiếm là cơ hội. Đó là cơ hội việc làm, cơ hội học tập, cơ hội phát triển nghề nghiệp và chất lượng sống tốt hơn. Khi những cơ hội đó được phân bổ đồng đều trong không gian đô thị, dòng người sẽ tự nhiên dịch chuyển theo.

Tokyo: Hiện đại hóa nhưng không đánh mất ký ức

Nếu Paris nổi tiếng với những đại lộ và Seoul nổi tiếng với những cực tăng trưởng mới, thì Tokyo lại được nhắc đến như một trong những ví dụ thành công nhất thế giới về sự cân bằng giữa hiện đại hóa và bảo tồn bản sắc.

Ngày nay, Tokyo là một trong những đô thị phát triển nhất hành tinh. Thành phố sở hữu hệ thống giao thông công cộng thuộc hàng hiệu quả nhất thế giới, những khu tài chính sầm uất, các tập đoàn công nghệ hàng đầu và nền kinh tế có quy mô tương đương nhiều quốc gia phát triển. Nhìn từ trên cao, Tokyo là một biển ánh sáng kéo dài hàng chục kilomet, nơi hàng chục triệu người sinh sống và làm việc trong một hệ thống đô thị khổng lồ vận hành gần như không ngừng nghỉ.

Nhưng điều khiến Tokyo khác biệt không nằm ở những tòa nhà chọc trời.

Điều khiến Tokyo trở nên đặc biệt là cách thành phố này giữ lại ký ức của mình.

Giữa khu tài chính Marunouchi hiện đại vẫn tồn tại Hoàng cung Tokyo với những khu vườn cổ kính. Giữa những tuyến phố thương mại sầm uất vẫn có thể bắt gặp những ngôi đền hàng trăm năm tuổi như Senso-ji hay Meiji Jingu. Chỉ cần đi vài trạm tàu điện ngầm, người ta có thể rời khỏi những khu vực hiện đại bậc nhất thế giới để bước vào những con phố nhỏ mang đậm dấu ấn văn hóa Nhật Bản.

Tokyo không cố gắng biến mọi thứ trở nên mới mẻ.

Tokyo lựa chọn giữ lại những lớp ký ức đô thị.

Đó là lý do khi đặt chân tới thành phố này, du khách luôn có cảm giác đang bước đi giữa hai thế giới. Một bên là tương lai với robot, trí tuệ nhân tạo, tàu cao tốc và những tòa nhà công nghệ. Một bên là quá khứ với đền chùa, lễ hội truyền thống, những khu phố cổ và các giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Điều này không xảy ra một cách tự nhiên.

Sau Thế chiến thứ hai, phần lớn Tokyo bị tàn phá nặng nề. Thành phố có cơ hội để xây dựng lại hoàn toàn theo hướng hiện đại hóa tuyệt đối. Tuy nhiên, Nhật Bản đã lựa chọn một con đường khác. Họ hiểu rằng một đô thị không chỉ là nơi để ở và làm việc. Một đô thị còn là nơi lưu giữ ký ức, văn hóa và bản sắc của một dân tộc.

Singapore: Nhà ở là nền tảng của ổn định xã hội

Năm 1965, khi tách khỏi Malaysia, Singapore đối mặt với một bài toán sống còn. Đó không phải là thiếu vốn. Không phải thiếu công nghệ.

Mà là thiếu nhà ở.

Hàng trăm nghìn người sống trong các khu ổ chuột, điều kiện vệ sinh kém và nguy cơ bất ổn xã hội luôn hiện hữu. Trong bối cảnh đó, Chính phủ Singapore đã đưa ra một quyết định mang tính nền tảng: Nhà ở không thể chỉ là một loại hàng hóa để mua bán.

Nhà ở phải trở thành công cụ để xây dựng một quốc gia ổn định.

Từ tư duy đó, Singapore triển khai chương trình nhà ở quy mô lớn thông qua Cơ quan Phát triển Nhà ở (HDB). Nhưng điều làm nên thành công của Singapore không nằm ở số lượng căn hộ được xây dựng.

Khu chung cư HDB Pinnacle@Duxton (hoàn thành năm 2010) là nhà ở công cộng cao nhất thế giới, bao gồm 7 khối nhà 48 tầng, các khu vực nghỉ ngơi, giải trí xen kẽ ở các cao độ khác nhau và một vườn dạo dài trên mái.

Điều đặc biệt là họ không xây nhà trước rồi mới nghĩ đến cuộc sống của người dân.

Họ xây cả một hệ sinh thái. Mỗi khu đô thị mới đều được quy hoạch đồng thời với trường học, bệnh viện, công viên, trung tâm thương mại, nhà ga tàu điện, không gian sinh hoạt cộng đồng và các tiện ích thiết yếu khác.

Người dân không mua một căn hộ. Họ mua một môi trường sống. Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất của Singapore không phải là:

"Có bao nhiêu căn hộ được bán?"

Mà là:

"Người dân có muốn sống ở đó trong 20-30 năm tới hay không?"

Sau hơn nửa thế kỷ, kết quả rất rõ ràng. Khoảng 80% dân số Singapore đang sống trong hệ thống nhà ở HDB và phần lớn trong số đó sở hữu chính căn nhà mình đang ở.

Điều này tạo ra một tầng lớp trung lưu đông đảo, ổn định và có tài sản tích lũy.

Quan trọng hơn, nó tạo ra cảm giác gắn bó với thành phố và đất nước.

Khi người dân sở hữu một căn nhà, họ có xu hướng quan tâm nhiều hơn đến môi trường sống xung quanh, đến trường học của con cái, đến an ninh khu phố và tương lai của xã hội.

Đó là lý do nhiều chuyên gia cho rằng thành công lớn nhất của Singapore không phải là những tòa nhà chọc trời hay trung tâm tài chính.

Thành công lớn nhất là biến nhà ở thành nền tảng của ổn định xã hội.

Trung Quốc: Hạ tầng không thể thay thế động lực kinh tế

Trong hơn hai thập kỷ qua, Trung Quốc đã thực hiện một trong những chương trình đô thị hóa lớn nhất trong lịch sử nhân loại.

Hàng nghìn kilomet đường cao tốc được xây dựng. Hàng trăm tuyến đường sắt tốc độ cao được đưa vào vận hành.

Những thành phố mới mọc lên chỉ trong vài năm. Nhiều khu vực sở hữu những đại lộ rộng hàng chục làn xe, những khu trung tâm hành chính đồ sộ, những khu đô thị với hàng chục nghìn căn hộ và hệ thống hạ tầng hiện đại không thua kém các nước phát triển.

Nếu nhìn từ trên cao, nhiều nơi trông giống như những thành phố của tương lai.

Nhưng thực tế lại không hoàn toàn như vậy.

Trong những năm 2010, thế giới bắt đầu chú ý đến một hiện tượng được gọi là "thành phố ma" của Trung Quốc.

Đó là những khu đô thị mới được đầu tư rất lớn nhưng dân cư thưa thớt, nhiều tòa nhà sáng đèn rất ít, nhiều khu thương mại gần như không có khách và nhiều tuyến phố rộng lớn thiếu vắng sức sống.

Điều đáng nói là vấn đề không nằm ở chất lượng hạ tầng. Đường sá vẫn đẹp. Nhà cửa vẫn mới. Hệ thống điện, nước, viễn thông vẫn đầy đủ.

Thứ còn thiếu là con người.

Và sâu xa hơn là thiếu động lực kinh tế.

Bởi một gia đình không chuyển đến một nơi nào đó chỉ vì có đường rộng hay nhà đẹp. Họ chuyển đến vì có việc làm.

Một doanh nghiệp không mở văn phòng chỉ vì hạ tầng hiện đại. Họ đến vì có khách hàng, nguồn nhân lực và cơ hội kinh doanh.

Một thành phố không thể phát triển chỉ bằng những dự án xây dựng. Nó cần một nền kinh tế thực sự vận hành bên trong.

Đó là lý do những đô thị thành công nhất của Trung Quốc như Thâm Quyến, Thượng Hải hay Hàng Châu không phát triển nhờ bất động sản.

Chúng phát triển nhờ doanh nghiệp.

Thâm Quyến có Huawei, Tencent, DJI và hàng nghìn công ty công nghệ. Hàng Châu có Alibaba và hệ sinh thái kinh tế số. Thượng Hải là trung tâm tài chính, thương mại và logistics lớn nhất Trung Quốc.

Ở những nơi đó, hạ tầng đến sau nhu cầu kinh tế.

Hoặc ít nhất, hạ tầng và kinh tế phát triển song hành với nhau. Ngược lại, ở nhiều thành phố mới, hạ tầng được xây dựng trước nhưng động lực kinh tế lại đến quá chậm.

Kết quả là những con đường rộng lớn không tạo ra được dòng người. Những khu đô thị hiện đại không tạo ra được sức sống.

Và những tòa nhà đẹp không tạo ra được việc làm.

Bài học từ Trung Quốc cho thấy một nguyên lý rất quan trọng trong quy hoạch đô thị:

Hạ tầng là điều kiện cần. Nhưng không phải điều kiện đủ.

Một cây cầu có thể kết nối hai bờ sông. Nhưng không thể tự tạo ra doanh nghiệp.

Một tuyến metro có thể rút ngắn thời gian di chuyển. Nhưng không thể tự tạo ra việc làm.

Một khu đô thị mới có thể cung cấp nơi ở. Nhưng không thể tự tạo ra cộng đồng.

Điều tạo nên sức sống của một thành phố luôn là nền kinh tế. Là những doanh nghiệp tạo ra việc làm. Là những trường đại học đào tạo nhân lực. Là những trung tâm nghiên cứu tạo ra tri thức. Là những khu công nghiệp, khu công nghệ và các hoạt động thương mại tạo ra dòng tiền.

Đó mới là thứ khiến người dân tìm đến và ở lại.

Hà Nội đã học gì cho hành trình phát triển 100 năm tới?

Nhìn từ những đô thị thành công nhất thế giới, có thể thấy quy hoạch chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của đất đai, đường sá hay những công trình bê tông.

Quy hoạch, ở tầng sâu nhất, là câu chuyện về con người và cách một thành phố tạo ra cơ hội cho người dân trong nhiều thế hệ.

Điều đáng chú ý là những định hướng lớn trong Quy hoạch Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm đang cho thấy sự hội tụ của nhiều bài học thành công từ các đô thị hàng đầu thế giới.

Nếu Paris cho thấy tầm quan trọng của việc tái cấu trúc đô thị để thích ứng với những giai đoạn phát triển mới, thì Hà Nội cũng đang bước vào một quá trình tương tự khi cải tạo các khu chung cư cũ, tái thiết không gian nội đô lịch sử và tổ chức lại cấu trúc đô thị theo mô hình đa cực, đa trung tâm.

Nếu Seoul thành công nhờ đưa việc làm, giáo dục, y tế và các hoạt động kinh tế ra ngoài khu vực trung tâm để hình thành những cực tăng trưởng mới, thì Hà Nội cũng đang định hình các động lực phát triển mới tại Đông Anh, Hòa Lạc, Sơn Tây, Xuân Mai hay Phú Xuyên thay vì tiếp tục dồn toàn bộ nguồn lực vào khu vực lõi đô thị.

Nếu Tokyo trở thành hình mẫu về việc hiện đại hóa nhưng không đánh mất ký ức, thì Hà Nội cũng lựa chọn bảo tồn những giá trị làm nên bản sắc riêng của mình như Hồ Gươm, Hồ Tây, khu phố cổ, khu phố Pháp, Văn Miếu - Quốc Tử Giám hay Thành Cổ Loa trong quá trình phát triển.

Nếu Singapore xem nhà ở là nền tảng của ổn định xã hội và quy hoạch đô thị xoay quanh chất lượng sống của người dân, thì định hướng phát triển các khu đô thị mới của Hà Nội cũng đang ngày càng gắn với hệ thống giao thông công cộng, trường học, bệnh viện, công viên và các tiện ích công cộng đồng bộ.

Và nếu Trung Quốc để lại bài học rằng hạ tầng không thể thay thế động lực kinh tế, thì Hà Nội cũng đang xác định rõ các cực tăng trưởng dựa trên công nghệ cao, đổi mới sáng tạo, logistics, kinh tế số và các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao thay vì chỉ dựa vào mở rộng không gian đô thị.

Có thể nói, điểm khác biệt của Quy hoạch Hà Nội lần này không nằm ở việc xây thêm bao nhiêu cây cầu, mở thêm bao nhiêu tuyến đường hay hình thành thêm bao nhiêu khu đô thị mới.

Điểm khác biệt nằm ở chỗ Hà Nội đang cố gắng giải quyết đồng thời nhiều bài toán mà các thành phố lớn trên thế giới đã mất hàng chục năm, thậm chí hàng trăm năm để tìm lời giải: tăng trưởng nhưng vẫn giữ bản sắc; mở rộng nhưng không quá tải; hiện đại nhưng vẫn đáng sống; phát triển kinh tế nhưng không đánh đổi môi trường và chất lượng sống.

Trong 100 năm tới, cuộc cạnh tranh giữa các thành phố sẽ không còn là cuộc đua xây nhiều nhà hơn hay mở nhiều đường hơn.

Đó sẽ là cuộc đua về chất lượng sống. Thành phố nào thu hút được nhân tài. Thành phố nào giữ được bản sắc. Thành phố nào tạo ra nhiều cơ hội nhất. Thành phố đó sẽ chiến thắng.

Và đó là con đường mà Hà Nội đang hướng tới./.