Không có CEO nào là 'không thể thay thế'?

Sự ra đi của Jensen Huang đặt Nvidia trước bài toán từng khiến nhiều tập đoàn lớn chật vật: Làm thế nào để duy trì đà phát triển khi mất đi vị lãnh đạo có công định hình cả doanh nghiệp?

Đây không phải là trường hợp đầu tiên một tập đoàn lớn mất đi người từng được xem là "không thể thay thế".

Steve Jobs từng chia tay Apple vì căn bệnh ung thư. McDonald’s bất ngờ sa thải CEO Steve Easterbrook vì cáo buộc có quan hệ tình cảm không phù hợp với cấp dưới. Nissan phế truất Chủ tịch Carlos Ghosn vào năm 2018, ngay sau khi ông bị bắt giữ với cáo buộc sai phạm tài chính.

Những biến cố trên cho thấy một trong những rủi ro mà giới đầu tư luôn phải tính đến: Sự phụ thuộc quá lớn của doanh nghiệp vào một cá nhân (key-person risk).

Theo các chuyên gia quản trị, chìa khóa giúp doanh nghiệp vượt qua giai đoạn chuyển giao nằm ở việc lựa chọn người kế nhiệm. Đó không nhất thiết phải là một nhà lãnh đạo có tầm nhìn xuất chúng, mà có thể là một nhà điều hành giàu kinh nghiệm, đủ bản lĩnh để thực hiện những thay đổi khó khăn.

"Không có công thức chung. Điều quan trọng nhất là uy tín", James Citrin, chuyên gia tuyển dụng lãnh đạo cấp cao tại Spencer Stuart, nhận định.

Câu chuyện của Apple, Uber và Nissan cho thấy những ngã rẽ khác nhau của các tập đoàn sau khi mất đi những nhân vật từng được xem là linh hồn của doanh nghiệp.

Apple: Không cần một Steve Jobs thứ hai

Steve Jobs tại hội nghị MacWorld vào tháng 1 năm 2007 (Ảnh: Getty Images)

Steve Jobs không chỉ hồi sinh Apple từ bờ vực phá sản mà còn biến hãng công nghệ này thành biểu tượng của sự đổi mới sáng tạo. Thành công của Apple gắn chặt với tên tuổi nhà sáng lập đến mức tương lai của công ty từng là dấu hỏi lớn khi ông rời ghế CEO vào năm 2011.

Bởi vậy, khi tiếp quản Apple vào năm 2011, Tim Cook phải đối mặt với không ít hoài nghi về khả năng dẫn dắt một tập đoàn vốn gắn liền với tài năng sáng tạo của người sáng lập.

Thay vì cố gắng lấp đầy khoảng trống bằng cách trở thành một Steve Jobs thứ hai, Tim Cook phát huy thế mạnh của một chuyên gia vận hành, đồng thời xây dựng phong cách quản trị cởi mở hơn.

Nếu Steve Jobs nổi tiếng với việc thẳng thừng bác bỏ những ý tưởng không vừa ý, Tim Cook lại thường khuyến khích nhân viên tìm cách phát triển chúng. Ông cũng trao nhiều quyền quyết định sáng tạo hơn cho các cộng sự.

Vị CEO đương thời  còn nhanh chóng ghi điểm với giới đầu tư khi triển khai chương trình trả cổ tức và mua lại cổ phiếu vào năm 2012.

Chỉ trong vòng một năm sau khi Steve Jobs rời ghế CEO, cổ phiếu Apple đã tăng mạnh, vượt xa diễn biến của chỉ số S&P 500.

Theo Jeffrey Sonnenfeld - giáo sư quản trị tại Đại học Yale, một lợi thế của Tim Cook là nhận được sự cố vấn từ những nhà điều hành kỳ cựu trong HĐQT Apple, như Bob Iger của Disney hay Mickey Drexler của Gap.

Đây cũng là điểm khác biệt đáng lưu ý với Nvidia, khi nhiều thành viên HĐQT của hãng chip này thiếu kinh nghiệm điều hành lâu năm tại các công ty đại chúng.

Đáng chú ý, Tổng thống Mỹ Donald Trump từng công khai đề xuất Tim Cook kế nhiệm Jensen Huang tại Nvidia, với lời bình luận: "Một huyền thoại thay thế một huyền thoại!".

Uber: Thay CEO, thay cả bộ máy

Khác với Apple, nơi người kế nhiệm được thừa hưởng một doanh nghiệp đang trên đà phát triển, Uber phải tìm kiếm lãnh đạo mới giữa lúc khủng hoảng bủa vây.

Năm 2017, nhà đồng sáng lập Travis Kalanick buộc phải từ chức dưới sức ép của các nhà đầu tư. Hàng loạt cáo buộc phân biệt giới tính và quấy rối tại nơi làm việc đã làm hoen ố danh tiếng của startup đình đám này.

Travis Kalanick, người đồng sáng lập Uber đã từ chức khỏi công ty vào năm 2017 (Ảnh: WSJ)

Người được lựa chọn thay thế là Dara Khosrowshahi, CEO Expedia khi đó. Trái ngược với cá tính mạnh của Kalanick, Khosrowshahi nổi tiếng với phong cách điều hành điềm tĩnh và kinh nghiệm quản lý doanh nghiệp.

Bên cạnh nhiệm vụ chấn chỉnh văn hóa nội bộ, ông còn phải đưa Uber tiến tới IPO vào năm 2019, trong bối cảnh công ty đang thua lỗ hàng tỷ USD.

Khosrowshahi nhanh chóng xây dựng đội ngũ lãnh đạo riêng và tiếp tục cải tổ bộ máy quản lý sau màn chào sàn không như kỳ vọng.

"Chuyển giao quyền lực không bao giờ chỉ là câu chuyện của riêng CEO, mà còn là câu chuyện về đội ngũ xung quanh họ", Alex Kirss, chuyên gia phân tích tại Gartner, nhận định.

Tuy nhiên, cải tổ không có nghĩa là phủ nhận toàn bộ di sản của người tiền nhiệm. Khosrowshahi hiểu rằng ông cần loại bỏ những mặt tiêu cực trong văn hóa Uber mà không đánh mất nhân tài hay tinh thần khởi nghiệp từng làm nên thành công của công ty.

Nissan: Di sản dang dở của Carlos Ghosn

Nếu Apple và Uber cho thấy doanh nghiệp có thể vượt qua cái bóng của người tiền nhiệm, Nissan lại là minh chứng cho hệ lụy khi quyền lực tập trung quá lớn vào một cá nhân.

Sau khi Renault và Nissan thiết lập liên minh vào năm 1999, Carlos Ghosn trở thành nhân vật trung tâm trong mối quan hệ giữa hai hãng xe.

Ông không chỉ xây dựng chiến lược đưa Nissan thoát khỏi bờ vực sụp đổ, mà còn đảm nhiệm vai trò lãnh đạo cả hai tập đoàn. Bất chấp những bất đồng giữa hai phía, uy quyền và cá tính cứng rắn của Ghosn đã giúp liên minh duy trì sự gắn kết.

Cán cân quyền lực bị phá vỡ vào năm 2018, khi Carlos Ghosn bị bắt giữ và phế truất vì những cáo buộc sai phạm tài chính. Sau đó, ông thực hiện cuộc đào tẩu gây chấn động khỏi Nhật Bản để tránh bị truy tố.

Sự ra đi của Carlos Ghosn để lại khoảng trống quyền lực tại cả Renault lẫn Nissan, kéo theo làn sóng nhân sự rời bỏ công ty và những cuộc đấu đá nội bộ.

Cổ phiếu Nissan lao dốc trong năm tiếp theo. Những bất ổn tại doanh nghiệp cũng không sớm chấm dứt.

Renault đã trải qua ba đời CEO kể từ năm 2019, trong khi Nissan liên tục thay đổi lãnh đạo và chiến lược, trải qua thương vụ sáp nhập bất thành với Honda và đến nay vẫn chật vật tái cơ cấu.

Liên minh Renault - Nissan vẫn tồn tại, nhưng phải thiết lập lại các điều khoản hợp tác.

Theo giáo sư Sonnenfeld, sau tất cả những bất đồng, hai hãng xe cũng tìm được một điểm chung: Cùng muốn giữ khoảng cách với Carlos Ghosn.

Nguồn tham khảo: WSJ