Japanic là gì? Vì sao biến động thị trường trái phiếu Nhật Bản khiến giới đầu tư lo ngại?

Japanic - thuật ngữ ghép từ "Japan" (Nhật Bản) và "panic" (hoảng loạn) - chỉ cơn hoảng loạn trên thị trường trái phiếu Nhật Bản. 

Trong nhiều thập kỷ, trái phiếu chính phủ Nhật Bản (JGB) có lợi suất thấp đến mức được xem như “mỏ neo” của thị trường nợ toàn cầu, góp phần kéo chi phí vay của các chính phủ khác đi xuống. Tuy nhiên, thời kỳ đó đang dần chấm dứt. 

Lợi suất trái phiếu Nhật kỳ hạn 40 năm vọt lên trên 4% – mức chưa từng có trước đây. Nguyên nhân chính đến từ 2 yếu tố: Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BoJ) bắt đầu thu hẹp quy mô mua trái phiếu, và khả năng chính phủ sẽ tăng phát hành nợ để tài trợ cho các kế hoạch cắt giảm thuế của Thủ tướng Sanae Takaichi.

Hệ quả là, thị trường JGB chứng kiến nhiều tháng biến động bất thường, với một loạt phiên đấu giá trái phiếu kém hấp dẫn. 

Giới đầu tư đang theo dõi sát sao nguy cơ diễn biến tại thị trường trái phiếu Nhật lan sang thị trường nợ toàn cầu, trong bối cảnh lợi suất trái phiếu ở nhiều quốc gia đã và đang tăng lên do lo ngại về khả năng kiểm soát các khoản thâm hụt ngân sách kéo dài.

Cụ thể, lợi suất trái phiếu Mỹ kỳ hạn 30 năm tăng khoảng 7 điểm cơ bản lên 4,91% ngay trong đầu tuần. Trong 2 phiên gần nhất, lợi suất trái phiếu Mỹ đã tăng tổng cộng khoảng 12 điểm cơ bản, mức tăng hai ngày mạnh nhất kể từ tháng 5 năm ngoái – thời điểm căng thẳng thương mại Mỹ – Trung leo thang.

Tại châu Âu, trái phiếu chính phủ Đức kỳ hạn 30 năm có thời điểm tăng tới 6 điểm cơ bản, lên 3,52% – mức biến động mạnh nhất kể từ tháng 9/2025 – trước khi hạ nhiệt về quanh 3,486%.

Trái phiếu Anh kỳ hạn 30 năm, vốn thường biến động mạnh hơn các thị trường khác, tăng khoảng 6 điểm cơ bản lên 5,22%, hướng tới mức tăng trong ngày lớn nhất kể từ đầu tháng 11/2025.

Theo các nhà phân tích, căng thẳng liên quan tới Greenland càng làm nổi bật áp lực chi tiêu tại châu Âu. Thị trường trái phiếu châu Âu đặc biệt nhạy cảm với cú bán tháo tại Nhật, bởi nhà đầu tư Nhật Bản vốn là nhóm mua lớn trái phiếu nước ngoài. Khi lợi suất trong nước tăng, dòng vốn này có thể quay về thị trường nội địa.

Vì sao trái phiếu chính phủ thường hấp dẫn?

Trái phiếu chính phủ từ lâu được xem là một trong những tài sản an toàn nhất, bởi rủi ro vỡ nợ của chính phủ – bên phát hành – được đánh giá là tương đối thấp. Lý do là chính phủ có quyền thiết lập luật lệ và thường có khả năng huy động nguồn lực tài chính khi cần thiết.

Các trái phiếu kỳ hạn dài, như 20 hay 40 năm, thường mang lại lợi suất tương đối hấp dẫn so với mức độ rủi ro, bởi nhà đầu tư chấp nhận khóa chặt một mức lãi suất trong thời gian rất dài.

Riêng thị trường trái phiếu trị giá khoảng 7.500 tỷ USD của Nhật Bản, trong nhiều thập kỷ qua, luôn được coi là một trong những thị trường ổn định nhất thế giới. Tuy nhiên, thời gian gần đây, nhu cầu mua trái phiếu đã suy yếu vì nhiều nguyên nhân khác nhau. Điều này khiến giá trái phiếu giảm, và theo cơ chế ngược chiều, lợi suất tăng lên.

Nhu cầu mua trái phiếu Nhật Bản lại suy yếu do đâu?

Trong thời gian dài, BOJ là người mua áp đảo trên thị trường trái phiếu chính phủ Nhật Bản. Kể từ thập niên 1990, Nhật Bản rơi vào vòng xoáy giảm phát kéo dài, thường được gọi là “những thập kỷ mất mát". 

Việc BOJ mua trái phiếu giúp chính phủ phát hành thêm nợ và gia tăng chi tiêu, là một phần trong chiến lược kích thích kinh tế.

Tuy nhiên, khi Nhật Bản dần thoát khỏi giảm phát và không còn ưu tiên kích thích kinh tế thông qua việc mua trái phiếu, BOJ đã bắt đầu thu hẹp danh mục nắm giữ khổng lồ của mình, vốn đạt mức cao kỷ lục vào tháng 11/2023.

Vì sao biến động thị trường trái phiếu Nhật Bản khiến giới đầu tư lo ngại?

Ngày 21/11, chính phủ Nhật Bản thông qua gói kích thích kinh tế trị giá 21,3 nghìn tỷ yen (khoảng 137 tỷ USD) – chương trình chi tiêu lớn nhất kể từ sau đại dịch. Thủ tướng Takaichi cũng đã kêu gọi tổ chức bầu cử sớm vào ngày 8/2 và cam kết tạm ngừng thu thuế tiêu dùng 8% đối với thực phẩm trong 2 năm nếu liên minh cầm quyền giành chiến thắng.

Những động thái này khiến một bộ phận nhà đầu tư bất an, bởi các biện pháp kích thích và giảm thuế thường đòi hỏi chính phủ vay mượn thêm, đồng nghĩa với việc phát hành nhiều trái phiếu hơn. Thông thường, khi nguồn cung trái phiếu tăng, giá sẽ giảm – điều mà nhà đầu tư không muốn đối mặt.

Bà Takaichi chưa làm rõ nguồn tài trợ cho chính sách cắt giảm thuế, nhưng Bộ Tài chính Nhật Bản ước tính chi phí có thể lên tới khoảng 5 nghìn tỷ yen mỗi năm.

Ở chiều ngược lại, lợi suất JGB tăng cao đang bắt đầu thu hút nhà đầu tư nước ngoài. Việc phòng hộ rủi ro tỷ giá yên có thể giúp họ khóa thêm lợi nhuận, nhờ chênh lệch lãi suất.

Theo Hiệp hội Các nhà kinh doanh chứng khoán Nhật Bản, nhà đầu tư nước ngoài hiện chiếm khoảng 65% giao dịch tiền mặt hàng tháng của thị trường trái phiếu, tăng mạnh so với mức 12% năm 2009.

Dù vậy, các tổ chức trong nước vẫn là lực mua chủ chốt, và họ đang thận trọng do biến động gia tăng.

Lực cầu vẫn yếu trong năm 2026 thì sao?

Nếu nhu cầu đối với trái phiếu tiếp tục suy yếu và lợi suất duy trì ở mức cao, chi phí vay mượn trên toàn nền kinh tế Nhật Bản sẽ tăng lên, ảnh hưởng tới chính phủ, doanh nghiệp và hộ gia đình. Điều này càng làm dấy lên lo ngại về gánh nặng nợ công vốn đã rất lớn của Nhật.

Tình thế cũng đặt BOJ vào thế khó, khi ngân hàng trung ương phải cân bằng giữa áp lực giữ chi phí vay thấp và nhu cầu nâng lãi suất để kiểm soát lạm phát.

Đối với các công ty bảo hiểm nhân thọ, lợi suất trái phiếu tăng đồng nghĩa với khoản lỗ lớn trên sổ sách đối với danh mục trái phiếu nội địa đã tích lũy trước đó. Bốn công ty bảo hiểm nhân thọ lớn nhất Nhật Bản ghi nhận tổng mức lỗ chưa thực hiện khoảng 60 tỷ USD trong năm tài chính gần nhất – cao gấp khoảng 4 lần so với một năm trước.

Chính phủ phản ứng ra sao?

Bộ trưởng Tài chính Nhật Bản Satsuki Katayama đã kêu gọi nhà đầu tư “bình tĩnh”, sau phiên bán tháo ngày 20/1. 

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cũng xác nhận đã trao đổi với phía Nhật, cho biết đợt biến động này còn tác động sang thị trường trái phiếu Mỹ.

Tống đốc Kazuo Ueda ngày 9/12 cảnh báo lợi suất trái phiếu dài hạn đang tăng với tốc độ “khá nhanh”. Để tránh gây sốc thị trường, từ tháng 4, BOJ sẽ giảm tốc độ thu hẹp mua trái phiếu, cắt 200 tỷ yên mỗi quý thay vì 400 tỷ yên như hiện nay. Trong trường hợp đặc biệt, BOJ sẵn sàng tăng mua trở lại để ổn định thị trường.

Chính phủ Nhật cũng tránh gây áp lực lên lợi suất dài hạn bằng cách tăng phát hành nợ ngắn hạn, nâng quy mô trái phiếu 2 năm và 5 năm thêm 300 tỷ yên mỗi loại, thay vì đẩy mạnh kỳ hạn dài.

Dù vậy, Thủ tướng Takaichi nhấn mạnh ưu tiên tăng trưởng kinh tế hơn là lo ngại lợi suất tăng, cho rằng rất khó tách bạch tác động của chính sách tài khóa lên biến động lợi suất./.

Nguồn tham khảo: Reuters, Bloomberg