Homo sapiens, hợp tác và hủy diệt

Trong lịch sử của Trái Đất, Homo sapiens (loài người tinh khôn) là một hiện tượng đặc biệt. Chỉ trong vài trăm nghìn năm, một khoảnh khắc ngắn ngủi nếu so với hàng tỷ năm tiến hóa, loài người đã lan rộng khắp các lục địa, xây dựng những nền văn minh rực rỡ, phát triển khoa học, triết học và nghệ thuật.

Nhưng cùng lúc đó, cũng chính loài người đã gây ra nhiều cuộc tàn sát quy mô lớn, làm biến đổi hệ sinh thái toàn cầu và đẩy nhiều loài khác đến tuyệt chủng.

Nghịch lý ấy không phải là sự tình cờ của lịch sử. Nó phản ánh một đặc điểm sâu xa của Homo sapiens: khả năng hợp tác phi thường và năng lực bạo lực tập thể cùng tồn tại trong một cấu trúc tâm lý chung.

Khoảng 300.000 năm trước, Homo sapiens xuất hiện ở châu Phi, chỉ là một loài linh trưởng tương đối yếu ớt trong thế giới của các loài thú lớn. Khi đó, Trái Đất không phải là “hành tinh của con người”.

Nhiều loài động vật khổng lồ thống trị các hệ sinh thái và ngay cả chi Homo (các loài linh trưởng) cũng không chỉ có một loài duy nhất. Có Neanderthal ở châu Âu, Denisovans ở châu Á và nhiều dạng người cổ khác cùng tồn tại trong một thế giới đa dạng.

Tuy nhiên, khoảng 70.000 năm trước, một bước ngoặt diễn ra. Các nhóm Homo sapiens bắt đầu rời khỏi châu Phi và lan rộng khắp châu Á, châu Âu, rồi tới châu Úc và cuối cùng là châu Mỹ. Chỉ trong vài chục nghìn năm, loài người đã hiện diện trên hầu hết các lục địa. Sự lan rộng này không chỉ là một cuộc di cư. Nó là một cuộc chinh phục sinh thái bạo tàn.

Ở nhiều nơi, sự xuất hiện của con người trùng hợp với sự tuyệt chủng của các loài thú khác. Những hệ sinh thái từng tồn tại ổn định hàng trăm nghìn năm nhanh chóng thay đổi. Với công cụ, chiến thuật săn bắt tập thể và khả năng phối hợp phức tạp, con người trở thành một dạng “siêu thú săn mồi” chưa từng có trong lịch sử tiến hóa. Không chỉ các loài động vật tuyệt chủng mà các loài homo khác cũng dần biến mất khỏi hành tinh.

Điều gì tạo nên lợi thế quyết định này? Không phải sức mạnh thể chất, cũng không phải tốc độ hay giác quan vượt trội. Lợi thế thật sự của Homo sapiens nằm ở khả năng hợp tác với quy mô lớn chưa từng có.

Con người có thể tin vào những ý tưởng trừu tượng như thần thoại, luật pháp, quốc gia, tiền tệ và cùng hành động dựa trên những niềm tin ấy. Những thứ trừu tượng này cho phép hàng nghìn, thậm chí hàng triệu cá nhân xa lạ phối hợp với nhau. Nhờ đó, loài người có thể xây dựng thành phố, hình thành nhà nước và phát triển những nền văn minh phức tạp.

Nhưng cũng chính cơ chế tâm lý giúp con người hợp tác ấy lại chứa đựng mầm mống của xung đột. Trong tiến hóa, con người hình thành khuynh hướng đoàn kết mạnh mẽ với nhóm của mình và ganh ghét các nhóm khác.

Trong bối cảnh các bộ lạc nhỏ thời tiền sử, khuynh hướng này giúp tăng cơ hội sinh tồn. Tuy nhiên, khi xã hội phát triển thành quốc gia và đế chế, nó đã biến thành chiến tranh giữa những cộng đồng khổng lồ.

Những căng thẳng ấy vẫn hiện diện rõ ràng trong thế giới hiện đại. Thế chiến I và II là những minh chứng hùng hồn nhất về khả năng hủy diệt chính mình ở quy mô lớn của Homo sapiens.

Từ sau hai cuộc chiến ấy, thế giới yên ổn trong 80 năm với việc không thực sự xuất hiện một cuộc chiến lớn nào. Lý do được đưa ra là con người đã quá đủ đầy và chán ghét tàn sát lẫn nhau. Nhưng sự thực đó là việc xuất hiện vũ khí hạt nhân đã khiến cái giá phải trả cho một cuộc đại chiến lên cao đến mức không một quốc gia nào dám châm ngòi.

Thế nhưng thế giới ấy đang dần thay đổi và có vẻ vòng quay lịch sử lại đang dần quay trở lại. Thế giới đang chứng kiến sự gia tăng cạnh tranh khốc liệt giữa các cường quốc, đặc biệt là giữa Mỹ và Trung Quốc. Cuộc chiến Nga-Ukraine đã bước sang năm thứ 5 và gần đây nhất là cuộc tấn công của Mỹ cùng Israel vào Iran vẫn chưa có hồi kết.

Những cuộc chiến này cho thấy rằng, dù nhân loại đã đạt đến mức dư thừa thực phẩm, trình độ công nghệ cao siêu và kinh tế thịnh vượng chưa từng có nhưng sự thèm khát bạo lực của Homo sapiens vẫn chưa hề thuyên giảm.

Vậy nên khi nhìn lại lịch sử của Homo sapiens, không phải là câu chuyện đơn giản về sự tiến bộ hay suy đồi. Nó là câu chuyện về một loài sinh vật có hai xu hướng đan xen khăng khít với nhau. Khả năng hợp tác để xây dựng những xã hội rộng lớn và khả năng tổ chức bạo lực tàn bạo với quy mô tương tự.

Chính sự đan xen và giằng xé giữa hai năng lực ấy đã tạo nên toàn bộ lịch sử loài người. Và có lẽ, tương lai của nhân loại sẽ phụ thuộc vào việc liệu chúng ta, các cá thể Homo sapiens, có thể mở rộng năng lực hợp tác tập thể hay sẽ đi theo xung đột bạo tàn để rồi tự bấm nút hủy diệt chính mình, trả lại sự cân bằng như hàng triệu năm trước cho hành tinh xanh này.