Chiến sự Trung Đông kéo dài đang đẩy các nền kinh tế châu Á phụ thuộc năng lượng nhập khẩu vào nguy cơ lạm phát, lãi suất tăng và gián đoạn chuỗi cung ứng.
Trước đó, tại Nhà Trắng ngày 2/3, Tổng thống Mỹ Donald Trump từng khẳng định cuộc xung đột tại Iran có thể kéo dài “4–5 tuần”, thậm chí lâu hơn.
Mới đây, ông tuyên bố có thể gửi quân mặt đất Mỹ vào Iran, ngụ ý rằng cuộc chiến có thể leo thang từ không kích sang can thiệp trực tiếp, kéo dài thời gian.
Thông điệp trên đã khiến hàng trăm tàu chở dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) dồn lại ngoài khơi Oman và UAE, chờ tình hình rõ ràng hơn.
Eo biển Hormuz - “yết hầu năng lượng” của thế giới (Minh họa: Nikkei Asia)
“Yết hầu năng lượng” thế giới
Ở điểm hẹp nhất chỉ khoảng 33 km, Eo biển Hormuz là tuyến vận tải năng lượng chiến lược của toàn cầu. Khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ thế giới đi qua vùng biển này.
Đáng chú ý, 80–90% lượng dầu thô và LNG đi qua eo biển Hormuz được vận chuyển tới các thị trường châu Á. Trong số đó có các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng lớn nhất khu vực như Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ và Hàn Quốc.
Việc phụ thuộc lớn vào nguồn năng lượng nhập khẩu khiến các quốc gia này từ lâu đã tìm cách tăng khả năng chống chịu trước những cú sốc nguồn cung tại vùng Vịnh – tương tự cuộc khủng hoảng dầu mỏ từng làm rung chuyển thị trường toàn cầu trong thập niên 1970.
Một số quốc gia đã xây dựng kho dự trữ chiến lược và đa dạng hóa nguồn cung, tạo “tấm đệm” giúp đối phó với những cú sốc ngắn hạn. Tuy nhiên, các nhà kinh tế cảnh báo rằng nếu chiến tranh kéo dài, sức chịu đựng của các nền kinh tế nhập khẩu lớn nhất khu vực sẽ bị thử thách.
Ông Gary Ng, chuyên gia kinh tế cấp cao tại Natixis khu vực châu Á – Thái Bình Dương, cho biết tác động của cuộc khủng hoảng phụ thuộc rất lớn vào thời gian chiến sự.
Trong kịch bản chiến tranh ngắn, các quốc gia nhập khẩu năng lượng ở châu Á sẽ phải đối mặt với giá dầu cao hơn, nhưng việc giải phóng kho dự trữ có thể giúp giảm bớt áp lực.
Nhưng nếu xung đột kéo dài hơn ba tháng, rủi ro lạm phát và đứt gãy chuỗi cung ứng sẽ tăng mạnh, đe dọa sản xuất công nghiệp – bao gồm cả ngành bán dẫn. Khi đó, đây sẽ trở thành vấn đề toàn cầu và đồng nghĩa môi trường lãi suất sẽ cao hơn
Theo Capital Economics, nếu gián đoạn nguồn cung khiến giá dầu tăng lên khoảng 100 USD/thùng – so với khoảng 80 USD/thùng hiện tại của dầu Brent – lạm phát tại châu Á có thể tăng thêm hơn 1 điểm phần trăm.
Dưới đây là bảng tổng hợp từ Natixis về Kịch bản chiến tranh Iran và tác động đến các ngành kinh tế tại châu Á
Ngành | Chiến tranh ngắn hạn (Quick war) | Chiến tranh kéo dài (Protracted war) |
Năng lượng | Giá dầu Brent vượt 80 USD/thùng | Giá dầu có thể duy trì trên 100 USD/thùng |
OPEC tăng sản lượng để bù đắp nguồn cung | Giải phóng dự trữ dầu chiến lược theo phối hợp quốc tế | |
Thiệt hại hạ tầng ở mức hạn chế | Hạ tầng cung ứng năng lượng bị thiệt hại đáng kể | |
Sản xuất bị ảnh hưởng do thiếu năng lượng | ||
Vận tải biển (Shipping) | Điều chỉnh tuyến vận chuyển tạm thời | Tái cấu trúc tuyến vận chuyển mang tính lâu dài |
Chậm trễ giao hàng | Cước vận tải tăng lâu dài | |
Cước vận tải tăng mạnh nhưng sau đó bình thường hóa | Chi phí hàng hóa cao hơn | |
Chuỗi cung ứng bị ảnh hưởng | ||
Du lịch, hàng không | Đóng cửa không phận tạm thời | Chuyển hướng đường bay vĩnh viễn |
Giảm lượng khách du lịch chi tiêu cao | Du lịch suy giảm trong dài hạn | |
Xây dựng | Dừng các dự án xây dựng do các cuộc tấn công | Nguy cơ thiệt hại đối với các dự án |
Tài chính | Tâm lý “risk-off”, dòng tiền tìm đến tài sản an toàn | Lạm phát cao hơn và việc cắt giảm lãi suất bị trì hoãn |
Ngừng cấp tín dụng cho Trung Đông | Nợ xấu có thể gia tăng | |
Quốc phòng | Ngân sách quốc phòng tăng | Chi tiêu quốc phòng tăng mang tính cơ cấu trong GDP |
"Bộ đệm" dự trữ dầu của Trung Quốc có đủ dày?
Dù Trung Quốc là nhà sản xuất dầu thô lớn thứ năm thế giới, nhưng sản lượng nội địa chỉ đáp ứng khoảng 30% nhu cầu 15,4 triệu thùng/ngày.
Năm ngoái, Bắc Kinh nhập trung bình 1,38 triệu thùng/ngày dầu từ Iran, chiếm khoảng 13% tổng lượng dầu nhập khẩu bằng đường biển. Nhưng rủi ro lớn hơn nằm ở việc 57% dầu nhập khẩu của Trung Quốc đến từ Trung Đông, phần lớn phải đi qua Hormuz.
Dù vậy, Bắc Kinh vẫn có “đệm an toàn” đáng kể. Kho dự trữ dầu thô của nước này ước tính 1,1–1,5 tỷ thùng, đủ để bù đắp hơn 3 tháng nhập khẩu.
Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng khả năng chống chịu này vẫn có thể bị thử thách nếu giá dầu tiếp tục tăng, đặc biệt trong bối cảnh tiêu dùng yếu đang làm suy yếu triển vọng tăng trưởng của nền kinh tế Trung Quốc.
Điều này diễn ra đúng thời điểm Chủ tịch Tập Cận Bình đang hoàn thiện kế hoạch 5 năm của quốc gia, đồng thời chuẩn bị tiếp đón chuyến thăm của Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Bắc Kinh, dự kiến bắt đầu vào ngày 31/3.
Bà Priyanka Kishore, Giám đốc, Chuyên gia kinh tế trưởng tại Asia Decoded, nhận định rằng nếu chiến tranh không sớm kết thúc trong vài ngày tới, tác động của giá dầu cao sẽ nhanh chóng lan rộng trong khu vực.
“Các nền kinh tế châu Á nhiều khả năng sẽ chịu ảnh hưởng thông qua hóa đơn nhập khẩu tăng vọt, thâm hụt tài khoản vãng lai mở rộng và đồng nội tệ suy yếu”, bà nhận định.
So với Trung Quốc, mức độ phụ thuộc của Hàn Quốc cao hơn nhiều.
Hàn Quốc nhập 71% dầu thô và 20% LNG từ Trung Đông, khiến nền kinh tế này đặc biệt nhạy cảm với biến động địa chính trị. Chính phủ Tổng thống Lee Jae Myung đã tuyên bố có đủ dự trữ dầu trong vài tháng và đang tìm nguồn thay thế ngoài Trung Đông.
Trong khi đó, Nhật Bản có một trong những kho dự trữ dầu chiến lược lớn nhất thế giới – đủ đáp ứng hơn 250 ngày tiêu thụ. Tuy vậy, khoảng 80% dầu nhập khẩu của nước này vẫn phải đi qua Hormuz.
Thủ tướng Sanae Takaichi vì thế đang thúc đẩy chiến lược tăng cường nguồn năng lượng “nội địa”, bao gồm năng lượng tái tạo và điện hạt nhân.
Trước đây, Nga từng là một trong những nguồn cung dầu lớn ngoài Trung Đông của Nhật Bản, nhưng lượng nhập khẩu đã giảm mạnh kể từ khi Moscow phát động Cuộc xâm lược Ukraine của Nga năm 2022.
Mỹ cũng đã trở thành một trong những nước xuất khẩu dầu lớn sau sự bùng nổ khai thác dầu đá phiến, nhưng Nhật Bản vẫn duy trì quan hệ tốt với các nước sản xuất dầu Trung Đông nên động lực đa dạng hóa nguồn cung trước đây không quá lớn.
Năm 2010, Qatar và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất chiếm gần 20% lượng LNG nhập khẩu của Nhật Bản. Đến năm ngoái, con số này giảm xuống còn 6,2%.
Nhật Bản hiện nhập LNG từ các quốc gia như Úc, Malaysia và ngày càng tăng nhập khẩu từ Hoa Kỳ – quốc gia đã trở thành nhà xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới.
Ấn Độ mắc kẹt giữa Nga và Trung Đông
Đối với Ấn Độ, xung đột Iran còn làm đảo lộn kế hoạch giảm phụ thuộc vào dầu Nga. Sau sức ép từ Mỹ liên quan đến các lệnh trừng phạt Moscow, New Delhi đã giảm mạnh lượng dầu mua từ Nga xuống còn 19% tổng nhập khẩu trong tháng 2, so với mức đỉnh 44% vào tháng 6 năm ngoái.
Trong khi đó, lượng dầu nhập khẩu qua Eo biển Hormuz trong tháng 2 đã tăng 56% so với tháng 8 năm ngoái.
Theo ông Sumit Ritolia, chuyên gia phân tích tại Kpler, Ấn Độ khó có thể từ bỏ hoàn toàn dầu Nga do mức giá chiết khấu hấp dẫn và quan hệ địa chính trị lâu dài giữa hai nước. Ông cho rằng mức hợp lý có thể là 20–25% tổng lượng dầu nhập khẩu của Ấn Độ đến từ Nga.
Trong ngắn hạn tác động có thể chưa phải cú sốc thiếu hụt nguồn cung, nhưng chi phí vận chuyển, bảo hiểm và giá dầu sẽ tăng mạnh – điều đủ khiến hóa đơn nhập khẩu năng lượng của châu Á phình to.
Hơn 200 tàu “nằm chờ” ngoài Vịnh Ba Tư
Ngoài khơi vùng Vịnh, các thủy thủ vẫn đang trong trạng thái căng thẳng, chờ thông báo mới từ Iran qua kênh liên lạc VHF Channel 16.
Tính đến ngày 5/3, ít nhất 200 tàu – bao gồm tàu chở dầu, tàu LNG và tàu hàng – vẫn neo đậu ngoài khơi các quốc gia sản xuất năng lượng lớn như Iraq, Ả Rập Xê Út và Qatar, theo ước tính của Reuters dựa trên dữ liệu theo dõi tàu của nền tảng MarineTraffic.
Trong khi các con tàu chờ đợi, nền kinh tế châu Á cũng đang theo dõi sát sao diễn biến tại Trung Đông – bởi chỉ một nút thắt tại Eo biển Hormuz cũng đủ khiến toàn bộ thị trường năng lượng toàn cầu chao đảo./.
Nguồn tham khảo: Nikkei Asia
