Chân dung Trương Nhất Minh: Từ kỹ sư phần mềm đến người giàu nhất châu Á
Từ bỏ ghế CEO khi mới 38 tuổi, nhà sáng lập Trương Nhất Minh nhưng khối tài sản của ông vẫn không ngừng phình to, vượt mốc 105 tỷ USD.
Điều gì đã giúp vị kỹ sư phần mềm kín tiếng – người đứng sau của TikTok – vượt qua tỷ phú Ấn Độ Gautam Adani để trở thành người giàu nhất châu Á?
Chân dung Trương Nhất Minh: Từ kỹ sư phần mềm đến người giàu nhất châu Á (Ảnh: Getty Image)
Năm 2021, khi ByteDance đứng giữa những sức ép pháp lý ngày càng lớn tại Mỹ, Trương Nhất Minh bất ngờ tuyên bố rời ghế CEO.
Trong thư gửi nhân viên, ông thừa nhận bản thân thiếu một số kỹ năng cần có của một nhà quản lý lý tưởng. Thay vì điều hành công việc hàng ngày, ông muốn dành thời gian nghiên cứu chiến lược dài hạn, cơ cấu tổ chức và công nghệ mới.
Quyết định ấy đưa vị doanh nhân rời khỏi ánh đèn công chúng. Nhưng phần tài sản gắn với ByteDance của ông vẫn là tâm điểm của thị trường.
Theo Bloomberg Billionaires Index, tài sản của ông Trương Nhất Minh hiện vượt 105 tỷ USD, cao gấp hơn 8 lần mức 13 tỷ USD vào tháng 3/2019. Ông qua đó vượt tỷ phú Ấn Độ Gautam Adani, lần đầu giữ vị trí người giàu nhất châu Á.
Riêng trong tháng 9/2026, khối tài sản của Trương tăng hơn 12 tỷ USD sau khi Bloomberg cập nhật định giá ByteDance từ các nhà đầu tư như BlackRock, Fidelity Investments và T. Rowe Price. Do công ty chưa niêm yết, Bloomberg áp dụng mức chiết khấu rủi ro 10% khi xác định giá trị cổ phần của nhà sáng lập.
Đằng sau con số 105 tỷ USD là hành trình kéo dài hơn hai thập kỷ, bắt đầu từ một kỹ sư trẻ từng rời Microsoft vì không phù hợp với môi trường tập đoàn lớn.
Rời Microsoft, tìm cơ hội trong làn sóng internet di động
Sinh năm 1983, quê nhà của Trương Nhất Minh tại tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Năm 2001, ông vào Đại học Nam Khai ở Thiên Tân, ban đầu theo học vi điện tử trước khi chuyển sang kỹ thuật phần mềm.
Sau khi tốt nghiệp năm 2005, chàng thanh niên gia nhập Kuxun, một nền tảng tìm kiếm thông tin du lịch. Đây là công việc đầu tiên và cũng là nơi ông học cách bước ra khỏi phạm vi của một kỹ sư.
Môi trường khởi nghiệp giúp Trương sớm hiểu rằng xây dựng một sản phẩm công nghệ không đơn thuần là giải bài toán kỹ thuật. Sản phẩm chỉ có thể phát triển khi đáp ứng đúng nhu cầu người dùng và đủ linh hoạt để thay đổi theo thị trường.
Khoảng một năm sau, ông được thăng chức làm giám đốc kỹ thuật.
Năm 2008, ông chuyển sang Microsoft. Đây có thể là điểm dừng an toàn đối với một kỹ sư trẻ, nhưng công việc tại tập đoàn công nghệ Mỹ chỉ kéo dài trong thời gian ngắn. Ông cảm thấy những quy trình của một tổ chức lớn không phù hợp với cách làm việc của mình.
Rời Microsoft, Trương tham gia Fanfou, một mạng xã hội có mô hình tương tự Twitter. Dự án cuối cùng không thành công, song giúp ông tích lũy thêm kinh nghiệm về nội dung và hành vi người dùng.
Đến năm 2009, Trương thành lập 99Fang, nền tảng tìm kiếm thông tin bất động sản. Đây là lần đầu ông trực tiếp điều hành một doanh nghiệp, nhưng ý tưởng lớn hơn chỉ xuất hiện khi điện thoại thông minh bắt đầu thay đổi cách người Trung Quốc sử dụng internet.
Trương nhận thấy màn hình di động đang dần thay thế máy tính. Trong khi đó, phần lớn công cụ tìm kiếm vẫn yêu cầu người dùng phải biết trước mình muốn tìm gì.
Ông đặt ra một hướng đi khác: Thay vì chờ người dùng tìm kiếm, tại sao không để công nghệ tự lựa chọn và đưa nội dung phù hợp đến từng người?
Ý tưởng này đặt nền móng cho ByteDance.
Ông Trương Nhất Minh (trái) cùng người đồng sáng lập Lương Nhữ Ba (Liang Rubo)
Khởi nghiệp trong căn hộ 4 phòng ngủ
Tháng 3/2012, Trương Nhất Minh cùng Lương Nhữ Ba (Liang Rubo) và một nhóm cộng sự thành lập ByteDance trong căn hộ 4 phòng ngủ ở Bắc Kinh.
Sản phẩm tạo tiếng vang đầu tiên là Toutiao, ứng dụng tổng hợp tin tức ra mắt vào tháng 8 cùng năm.
Khác với những cổng thông tin có nội dung trang chủ do biên tập viên lựa chọn, Toutiao sử dụng thuật toán để tạo nguồn tin riêng cho từng tài khoản. Hệ thống theo dõi những chủ đề người dùng thường đọc, thời gian họ dừng lại ở mỗi bài và nội dung bị bỏ qua.
Càng được sử dụng, ứng dụng càng hiểu rõ sở thích của người đọc.
“Chúng tôi đưa thông tin đến người dùng không phải bằng truy vấn tìm kiếm, mà bằng đề xuất tin tức”, Trương nói với Bloomberg trong một cuộc phỏng vấn năm 2017.
Cách tiếp cận này giúp ByteDance tìm ra công thức tăng trưởng cốt lõi. Công ty không cần tự sản xuất toàn bộ nội dung, nhưng vẫn có thể giữ người dùng ở lại bằng một hệ thống phân phối đủ chính xác.
Nhờ thành công của Toutiao, ông Trương đưa công thức ấy sang video ngắn.
Tháng 9/2016, ByteDance ra mắt Douyin tại Trung Quốc. Ứng dụng cho phép người dùng quay, chỉnh sửa và chia sẻ các đoạn video ngắn có nhạc nền.
Trụ sở của ByteDance tại Bắc Kinh, Trung Quốc (Ảnh: Reuters)
Sau thành công tại thị trường nội địa, ByteDance đưa mô hình này ra nước ngoài với tên TikTok vào năm 2017. Cũng trong năm đó, công ty chi khoảng 1 tỷ USD mua lại Musical.ly, nền tảng video hát nhép đã có lượng người dùng lớn tại Mỹ và châu Âu.
Musical.ly được sáp nhập vào TikTok năm 2018. Thương vụ mang lại cho ByteDance một cộng đồng người dùng quốc tế sẵn có, đồng thời giúp công ty rút ngắn đáng kể thời gian thâm nhập thị trường phương Tây.
Từ những video hát nhép và thử thách giải trí, TikTok dần mở rộng sang âm nhạc, mua sắm, quảng cáo và tìm kiếm. Ứng dụng cũng thay đổi cách người dùng khám phá nội dung: họ không nhất thiết phải biết mình đang tìm gì, bởi thuật toán sẽ liên tục đề xuất những video có khả năng giữ họ ở lại.
TikTok nhờ đó trở thành một trong số ít sản phẩm internet do doanh nghiệp Trung Quốc phát triển có sức ảnh hưởng toàn cầu. ByteDance cũng vươn lên nhóm công ty công nghệ tư nhân giá trị nhất thế giới.
Song quy mô càng lớn, sức ép dành cho doanh nghiệp càng gia tăng.
TikTok nhiều lần đối mặt nguy cơ bị cấm hoặc buộc phải thay đổi cơ cấu sở hữu tại Mỹ. Những tranh luận xoay quanh cách ứng dụng thu thập dữ liệu, vận hành thuật toán và mối liên hệ với công ty mẹ Trung Quốc kéo dài qua nhiều đời chính quyền.
Với tỷ phú Trương Nhất Minh, sản phẩm đưa ByteDance ra thế giới cũng trở thành bài toán phức tạp nhất của công ty.
Lùi về hậu trường
Tháng 5/2021, người đồng sáng lập Lương Nhữ Ba giữ vị trí CEO. Ông Trương hoàn tất quá trình chuyển giao vào cuối năm và sau đó cũng rời ghế Chủ tịch ByteDance.
Dù rời bộ máy điều hành, ông Trương vẫn giữ mối liên hệ chặt chẽ với doanh nghiệp thông qua phần vốn sở hữu.
Hồ sơ pháp lý của TikTok được Reuters dẫn lại cho thấy các nhà đầu tư toàn cầu nắm khoảng 58% ByteDance, Trương Nhất Minh sở hữu 21% và 21% còn lại thuộc về nhân viên ở nhiều quốc gia.
Cơ cấu này giúp lý giải vì sao biến động trong định giá ByteDance có thể khiến tài sản của Trương tăng hoặc giảm hàng chục tỷ USD, dù công ty chưa niêm yết và nhà sáng lập không còn trực tiếp điều hành.
Trong những năm sau đó, ByteDance tiếp tục mở rộng hoạt động quảng cáo, thương mại điện tử và phát trực tiếp. Tuy nhiên, động lực được giới đầu tư chú ý nhất không còn chỉ nằm ở TikTok.
Đó là trí tuệ nhân tạo.
Ảnh chụp màn hình Doubao, chatbot trò chuyện tương tự ChatGPT do ByteDance, công ty sở hữu TikTok, phát triển
ByteDance hiện phát triển Doubao, một trong những chatbot AI phổ biến tại Trung Quốc, cùng dòng mô hình tạo video Seedance.
Công ty cũng đầu tư vào mô hình ngôn ngữ, chip và hạ tầng trung tâm dữ liệu nhằm cạnh tranh với các tập đoàn công nghệ trong và ngoài nước.
Theo Wall Street Journal, ByteDance đạt doanh thu khoảng 120 tỷ USD trong nửa đầu năm 2026, tăng hơn 30% so với cùng kỳ. Động lực đến từ quảng cáo quốc tế, phát trực tiếp và thương mại điện tử trên TikTok.
Lợi nhuận ròng trong cùng giai đoạn giảm xuống khoảng 20 tỷ USD do chi tiêu cho AI gia tăng. Trước đó, ByteDance được cho là đạt doanh thu khoảng 200 tỷ USD và lợi nhuận ròng 42 tỷ USD trong năm 2025.
Đầu tháng 9/2026, công ty tiếp tục thu xếp khoản vay 29,6 tỷ USD từ gần 30 ngân hàng. Theo Reuters, một phần nguồn vốn sẽ được sử dụng cho nghiên cứu, phát triển và mở rộng hạ tầng AI.
Nếu TikTok giúp ByteDance hiểu người dùng muốn xem nội dung gì, tham vọng mới của công ty là dùng AI để tạo ra chính những nội dung đó.
Sự chuyển hướng này cũng khiến ByteDance được nhìn nhận không chỉ là công ty đứng sau một ứng dụng video ngắn. Kho dữ liệu từ TikTok, Douyin cùng nhiều nền tảng khác có thể trở thành lợi thế trong cuộc đua phát triển mô hình AI, dù doanh nghiệp vẫn phải đối mặt với cạnh tranh gay gắt và chi phí đầu tư ngày càng lớn.
Hơn một thập kỷ trước, tỷ phú Trương Nhất Minh đặt cược rằng thuật toán có thể thay đổi cách con người tiếp nhận thông tin. Đặt cược ấy tạo ra Toutiao, TikTok và khối tài sản hơn 105 tỷ USD.
Giờ đây, dù không còn xuất hiện trong vai trò điều hành, vị kỹ sư kín tiếng vẫn gắn chặt với canh bạc tiếp theo của ByteDance: dùng AI để định hình cách hàng tỷ người tìm kiếm, sáng tạo và tiêu thụ nội dung trong tương lai./.
